Incunabelen

Collectiegeschiedenis: Bij de oprichting van de KB in 1798 kwamen enkele incunabelen uit de Oranje-Nassau bibliotheek. Deze werden aangevuld met verzamelingen uit privé-collecties.
Omvang:De collectie omvat ca. 2000 banden.
Toegankelijkheid:De incunabelen zijn opgenomen in de kaartcatalogi, en in de met signaturen geannoteerde exemplaren van Incunabula in Dutch libraries (alle incunabelen) en Campbell's Annales (de Nederlandse drukken) in de leeszaal Bijzondere Collecties.
Meer informatie: Marieke van Delft - 070-3140329.

Collectiebeschrijving

Wereldwijd gezien hoort de incunabelcollectie tot de middelgrote. De kracht van de collectie ligt in het aantal drukken uit de Lage Landen, het huidige Nederland en België. Daar werden in de vijftiende eeuw ca. 2.200 edities gedrukt en met meer dan 900 exemplaren daarvan is de KB-collectie verreweg de grootste. De paar incunabelen uit de Oranje-Nassau bibliotheek die in KB kwamen toen zij in 1798 gesticht werd, in 1807 aangevuld met vooral buitenlandse drukken uit de verzameling Romswinckel, vormden pas een collectie met de aankoop en bloc in 1809 van de oudste drukken van Mr. Jacob Visser (1724-1804), landsadvocaat, verzamelaar en auteur van de eerste bibliografie van incunabelen gedrukt in de Nederlanden. Naast handschriften kwamen met de collectie Visser meer dan 400 incunabelen in de KB.
Belangrijke verwervingen waren verder de gedrukte werken van de abdij van Tongerlo in 1828, met zeventig incunabelen en het blokboek Biblia pauperum, de in 1840 op een zolder in Maastricht gevonden handschriften en 125 incunabelen, en de door een dominee in een kast in de pastorie in Weesp aangetroffen handschriften en vijftig incunabelen, die hij in 1847, na ze keurig gecatalogiseerd te hebben, overdroeg aan de KB. Nadat er in 1829 al een aparte handschriftelijke catalogus gemaakt was, publiceerde bibliothecaris Johan Willem Holtrop in 1856 een catalogus, die sindsdien geldt als de eerste wetenschappelijke incunabelcatalogus. Speciaal de 569 drukken uit de Nederlanden zijn hierin uitvoerig beschreven (inclusief addenda) evenals de bijna honderd Nederlandse drukken die niet in de KB waren, maar wel in een andere Haagse collectie, het Museum Meermanno-Westreenianum.
De belangrijkste buitenlandse drukplaatsen in de collectie zijn: Keulen (360 edities), Venetië (181), Straatsburg (114), Parijs (88), Basel (65), Neurenberg (56).

Toegankelijkheid

De incunabelen zijn opgenomen in de kaartcatalogi, en in de met signaturen geannoteerde exemplaren van Incunabula in Dutch libraries (alle incunabelen) en Campbell's Annales (de Nederlandse drukken) in de leeszaal Bijzondere Collecties. Zonder signaturen maar met verwijzingen naar Incunabula in Dutch libraries (IDL) en Campbell's Annales (Camp) zijn de incunabelen ook te vinden in de geautomatiseerde catalogi:
Incunabula Short-Title Catalogue (ISTC), een database van de British Library met bijna 30.000 titels. Door medewerking van de KB zijn in deze wereldcensus van incunabelen alle in Nederland aanwezige en alle in de Nederlanden gedrukte incunabelen opgenomen. De ISTC is ook op cd-rom beschikbaar onder de titel Illustrated ISTC. Ruim 4000 titels daarop gaan vergezeld van afbeeldingen van een of meer pagina's.
Short-Title Catalogue Netherlands (STCN), alleen de in het huidige Nederland gedrukte incunabelen, dus zonder de Zuid-Nederlandse.
In 1999 verscheen Incunabula printed in the Low Countries, a census (ILC), waarin meer dan 14.300 exemplaren geregistreerd staan van de ruim 2200 in de Nederlanden gedrukte edities. Alle verschillende houtsneden in de in de Nederlanden gedrukte incunabelen van de KB aangevuld met die uit het Museum Meermanno-Westreenianum, totaal 2800, zijn samen met 4000 miniaturen, in de leeszaal Bijzondere Collecties raadpleegbaar op een beeldplaat, de Dutch Royal Library Disc. Van de in de Nederlanden gedrukte incunabelen waarvan geen exemplaar in de KB is, zijn van zeer veel edities foto's, microfilms of microfiches van exemplaren elders in de wereld beschikbaar voor raadpleging. De verwerving en provenance, vroegere bezitters, van de incunabelen zijn geregistreerd in een fichessysteem.

Watermerken

Vooral ten behoeve van een nauwere datering van de vele alleen op grond van de lettertypen gedateerde incunabelen wordt het papier van de in de Nederlanden gedrukte incunabelen onderzocht. Van de watermerken in 2000 edities waarvan een of meer exemplaren onderzocht zijn, werden meer dan 17.000 wrijfsels gemaakt, deze zijn per boek, per drukker en naar voorstelling raadpleegbaar. Voor het reproduceren van de watermerken, lang een ernstige belemmering bij het papieronderzoek, wordt behalve van de wrijfseltechniek, ook gebruik gemaakt van de zeer geavanceerde elektronenradiografie in samenwerking met de Röntgen Technische Dienst in Rotterdam.
De database is raadpleegbaar op de afdeling Bijzondere Collecties en ook via internet toegankelijk: http://www.kb.nl/wilc.

Literatuur

JW Holtrop. Catalogus librorum saeculo XV impressorum, quotquot in Bibliotheca Regia Hagana asservantur. Hagae-Comitum 1856.
MFAG Campbell. Annales de la typographie Neerlandaise au XVe siecle. La Haye 1874. Suppl. I-IV, 1878-1890.
W & L Hellinga. The fifteenth-century printing types of the Low Countries. Amsterdam 1966.
Incunabula in Dutch libraries. Editor-in-chief G van Thienen. Nieuwkoop 1983.
CHCM Kok. De houtsneden in de incunabelen van de Lage Landen 1475-1500. Amsterdam 1994. Proefschrift Universiteit van Amsterdam.
Incunabula printed in the Low Countries, a census. edited by G. van Thienen & J. Goldfinch. Nieuwkoop 1999.