Incunabelen

Collectiegeschiedenis: De eerste incunabelen kwamen in 1798 bij de oprichting van de KB uit de Oranje-Nassau bibliotheek de collectie binnen. Later werden er diverse malen grote aantallen uit privé-collecties aan toegevoegd.
Omvang:De collectie omvat circa 2100 titels.
Toegankelijkheid:De incunabelen zijn te vinden in de online publiekscatalogus. Ze zijn ter inzage in de leeszaal Bijzondere Collecties en worden niet uitgeleend.
Meer informatie: Marieke van Delft - 070-3140329.

Collectiebeschrijving

Wereldwijd gezien hoort de incunabelcollectie tot de middelgrote. De kracht van de collectie ligt in het aantal drukken uit de Lage Landen, het huidige Nederland en België. Daar werden in de vijftiende eeuw ca. 2.200 edities gedrukt, waarvan er ruim 900 in de KB te vinden zijn. De enkele incunabelen uit de Oranje-Nassau bibliotheek die in KB kwamen bij haar oprichting in 1798, werden in 1807 aangevuld met vooral buitenlandse drukken uit de verzameling van mr. Joost Romswinckel (1745-1824). Maar de incunabelen van de KB werden pas echt een collectie toen in 1809 en bloc 400 exemplaren verworven werden uit de verzameling van mr. Jacob Visser (1724-1804), verzamelaar en auteur van de eerste bibliografie van incunabelen gedrukt in de Nederlanden.

 Een andere belangrijke aanvulling was de collectie gedrukte werken van de abdij van Tongerlo in 1828, waarmee de KB zeventig incunabelen en het blokboek Biblia pauperum verwierf. De collectie werd in de negentiende eeuw ook nog uitgebreid  met 125 incunebelen die in 1840 op een zolder in Maastricht gevonden werden, en met de in 1847 in een kast in de pastorie in Weesp aangetroffen vijftig incunabelen. Nadat er in 1829 al een aparte handschriftelijke catalogus gemaakt was, publiceerde bibliothecaris Johan Willem Holtrop in 1856 een gedrukte catalogus, die sindsdien geldt als de eerste wetenschappelijke incunabelcatalogus. Speciaal de 569 drukken uit de Nederlanden zijn hierin uitvoerig beschreven (inclusief addenda), evenals de bijna honderd Nederlandse drukken in de collectie van Museum Meermanno | Huis van het Boek in Den Haag. 
De belangrijkste buitenlandse drukplaatsen in de collectie zijn: Keulen (360 edities), Venetië (181), Straatsburg (114), Parijs (88), Basel (65), Neurenberg (56).

Toegankelijkheid

De incunabelen zijn opgenomen in de online publiekscatalogus van de KB. Zonder signaturen, maar met verwijzingen naar de belangrijkste incunabelbibliografieën, Incunabula in Dutch libraries (IDL) en Campbells Annales (Camp) zijn de incunabelen ook te vinden in de geautomatiseerde catalogi:
Incunabula Short-Title Catalogue (ISTC), een database van de British Library met bijna 30.000 beschrijvingen van alle incunabelen wereldwijd. Door medewerking van de KB zijn in deze wereldcensus beschrijvingen van alle in Nederland aanwezige en alle in de Nederlanden gedrukte incunabelen opgenomen. De ISTC is ook op cd-rom beschikbaar onder de titel Illustrated ISTC. Ruim 4000 titels daarop gaan vergezeld van afbeeldingen van een of meer pagina's.
Gesamtkatalog der Wiegendrucke (GW), een online beschikbaar vervolg op de gedrukte gelijknamige bibliografie waarin alle incunabelen wereldwijd uitgebreid beschreven worden.
Short-Title Catalogue, Netherlands (STCN), de online bibliografie van alle boeken die voor 1801 in Nederland gedrukt zijn. De incunabelen zijn daarin beschreven maar nog niet alle exemplaren zijn van een signatuur voorzien.

In 1999 verscheen Incunabula printed in the Low Countries, a census (ILC), waarin meer dan 14.300 exemplaren geregistreerd staan van de ruim 2.200 in de Nederlanden gedrukte edities. Alle 2.800 verschillende houtsneden in de in de Nederlanden gedrukte incunabelen van de KB, aangevuld met die uit Museum Meermanno, zijn op microfilm raadpleegbaar in de Microreaderruimte. Van een aantal edities van de in de Nederlanden gedrukte incunabelen waarvan geen exemplaar in de KB is, zijn foto's, microfilms of microfiches van exemplaren elders in de wereld beschikbaar voor raadpleging. Gegevens over de verwerving en vroegere bezitters van de incunabelen zijn beschreven in het catalogiseersysteem, maar nog niet zichtbaar in de online publiekscatalogus. Via de medewerkers aan de balie kunnen deze gegevens ingezien worden.

Watermerken

Het merendeel van de incunabelen is niet gedateerd en vele hebben geen drukkersnaam. Vooral ten behoeve van een nauwere datering van de vele alleen op grond van de lettertypen gedateerde en aan bepaalde drukkers toegeschreven incunabelen, is het papier van de in de Nederlanden gedrukte incunabelen onderzocht. Van de ca. 2.000 op papier gedrukte edities zijn één of meer exemplaren bekeken, en dat leverde meer dan 17.000  afbeeldingen op. Alle afbeeldingen zijn per boek, drukker en naar voorstelling geordend en beschreven in een database die online te raadplegen is: Watermarks in incunabula printed in the Low Countries (WILC). Op de website is een uitgebreide inleiding over watermerkenonderzoek en reproductiemethoden te lezen. De gegevens uit WILC zijn, geïntegreerd met andere watermerkendatabases, ook toegankelijk in Memory of Paper.

Literatuur

JW Holtrop. Catalogus librorum saeculo XV impressorum, quotquot in Bibliotheca Regia Hagana asservantur. Hagae-Comitum 1856.
MFAG Campbell. Annales de la typographie Neerlandaise au XVe siecle. La Haye 1874. Suppl. I-IV, 1878-1890.
W & L Hellinga. The fifteenth-century printing types of the Low Countries. Amsterdam 1966.
Incunabula in Dutch libraries. Editor-in-chief G van Thienen. Nieuwkoop 1983.
CHCM Kok. De houtsneden in de incunabelen van de Lage Landen 1475-1500. Amsterdam 1994. Proefschrift Universiteit van Amsterdam.
Incunabula printed in the Low Countries, a census. edited by G. van Thienen & J. Goldfinch. Nieuwkoop 1999.
Bull's head and Mermaid. The History of Paper and Watermarks from the Middle Ages to the Modern Period. Eds. Peter Rückert, Sandra Hodocek, Emanuel Wenger. Stuttgart and Vienna, 2009.