Kunstenaarsboeken

Inleiding

Het kunstenaarsboek  is een typisch Frans verschijnsel. Kunstenaarsboeken ontstaan uit de samenwerking tussen een auteur, een kunstenaar en een uitgever. De auteur is een dichter of een romanschrijver, de kunstenaar een schilder, tekenaar, beeldhouwer of grafisch kunstenaar die oorspronkelijke, grafische kunst voor het boek maakt, en de uitgever zorgt er voor dat het boek, gedrukt in kleine oplage, en op fraai papier, in losse vellen of gebonden, de wereld in gaat. Ontstaan aan het einde van de negentiende eeuw, beleefde het genre zijn bloeiperiode in Frankrijk in de jaren dertig tot negentig van de vorige eeuw, met grote namen als Picasso, Braque, Léger, Matisse.
Louis Koopman en Annie Antoine hadden al snel belangstelling voor deze livres d'artiste of livres de peintre.

Parijs in het Interbellum: uitgevers, schrijvers en kunstenaars

Uitgevers
Eén van de vroegste kunstenaarsboeken in de Collectie Koopman is La fin du monde, uit 1919, geschreven door de avant-garde auteur Blaise Cendrars met illustraties in sjabloon-druk door Fernand Léger. Een paar jaar later maakt Léger grote zwart-wit litho’s voor het boek Lunes en papier van André Malraux. Het boek verscheen bij La Galerie Simon, de uitgeverij van Daniel-Henry Kahnweiler. Hij was, samen met Skira en Ambroise Vollard, in het vooroorlogse Parijs de belangrijkste uitgever van boeken met teksten in eerste druk en vormgegeven en geïllustreerd door eigentijdse kunstenaars. Hij was ook de uitgever van het toneelstuk Les Pélican  uit 1921 van de geniale maar jonggestorven Raymond Radiguet met zeven etsen van de kubistische beeldhouwer Henri Laurens.

Schrijvers en kunstenaars
Een andere kring van schrijvers en kunstenaars is die rond Daragnès. Hij was kunstenaar, graveur, lithograaf en drukker en had een atelier op Montmartre. Voor het boek  Marguerite de la nuit uit 1925 van zijn vriend Mac Orlan maakte hij de titelgravure. Tot dezelfde vriendenkring hoorde de schrijver Francis Carco, de chroniqueur van het 'milieu' van Montmartre. Voor zijn vriend Chas Laborde, de tekenaar van de straat, de meisjes en de huizen van plezier, schreef Cargo een boek dat door Chas Laborde werd geïllustreerd: L'ami des filles… en voor zijn boek Perversité uit 1927 maakte André Dignimont de etsen. In de generatie van grafisch kunstenaars van na de Eerste Wereldoorlog nam Gorvel een belangrijke plaats in. In Les nuits tragiques de Paris, een tekst van T'Serstevens, zien we beelden van een verduisterd Parijs tijdens 'la Grande guerre'.

Max Ernst is éen van de belangrijkste vertegenwoordigers van het Surrealisme. Zijn La femme 100 têtes, met een voorwoord van de peetvader van het Surrealisme, André Breton, verscheen in 1929 en is het eerste van zijn bekende collage-werken: van uitgeknipte en opnieuw opgeplakte houtgravures uit advertenties en populaire bladen maakt hij een nieuwe afbeelding die fotomechanisch werd gereproduceerd.

De beeldhouwer en tekenaar Aristide Maillol liet zich inspireren door de klassieke oudheid en de typografische vormgeving uit de Renaissance. Eerst in etsen, zoals bij de teksten van Pierre Ronsard, uitgegeven in 1940, maar veel bekender zijn zijn houtsneden, zoals in de vertaling van de Georgica van Vergilius, die verscheen in 1950.

Na de Tweede Wereldoorlog 

Litho’s, etsen, sjablonen
Het is de uitgever Tériade  die enkele van de mooiste en beroemdste kunstenaarsboeken op de markt heeft gebracht. Eén daarvan is Le chant des morts, uit 1948. Het is een lang gedicht over de gruwelen van de oorlog, geschreven door Pierre Reverdy, en door Picasso voorzien van op de middeleeuwse boekkunst geïnspireerde rubriceringen in de tekst en in de marges. In dezelfde periode vlak na de Tweede Wereldoorlog maakte Léger vijftien litho’s voor de uitgave Les illuminations van Rimbaud. In 1950, negen jaar na zijn dood in 1941, verscheen het vierde album met tekeningen en etsen van Chas Laborde [16], na Londen, Parijs en Berlijn, nu de Rues et visages de New York. Sonia Delaunay had als stoffen- en kostuumontwerpster uitgesproken opvattingen over kleuren. In haar illustraties bij teksten van Cendrars en vooral, na de oorlog, bij teksten van Tristan Tzara, zoals in Le fruit permis uit 1956, gebruikt zij felle kleurcombinaties.

Maeght
Na de Tweede Wereldoorlog werd de kunsthandel van het echtpaar Maeght in Parijs de grootste uitgever van kunstenaarsboeken. Onder de kunstenaars en schrijvers die zij onder hun hoede namen waren Mirò, Tàpies, Chillida en Alechinsky, en Tristan Tzara, Octavio Paz en Jacques Dupin, en vele anderen. George Braque, die voor de oorlog onder anderen voor Vollard en Kahnweiler werk maakte, zag verschillende boeken met zijn illustraties bij Maeght verschijnen, zoals Résurrection de l’oiseau van Frank Elgar in 1958, en La liberté des mers van Paul Reverdy in 1959.

Houtsneden, litho’s, collages
Iliazd is de naam van de Georgische uitgever en grafisch ontwerper die woonde in Parijs en onder het impressum 'Le degré quarante et un' enkele opvallende kunstenaarsboeken uitgaf. Eén daarvan is de uitgave, in 1961, van gedichten van Raoul Hausmann, een voorvechter van het dadaïsme, en pionier van de fonetische en visuele poëzie. Hij maakte er zelf de kleur- houtsneden bij. Abraham Krol had een eigen atelier en gaf een groot aantal door hem zelf geïllustreerde boeken uit. Hij maakte kopergravures en houtgravures, in zwart-wit en in kleur, en soms in combinaties. Voor het boek Thésée van André Gide maakte hij in 1963 vierentwintig kleurhoutsneden.
De kunst van de Italiaanse kunstenaar Enrico Baj heeft altijd iets geestigs, iets humoristisch. Zo ook zijn boekillustraties. In 1966 gebruikte hij voor het boek  Meccano van Raymond Queneau, dat een matrix-analyse van de taal wil geven, tandraderen, schroeven en stangen van meccano, in zeventien collografieën. Een jaar later maakte hij litho’s voor een boek van Pieyre de Mandiargues. Nog in 1993 maakte hij achttien collages bij de tekst Mon Alias, Mona Lisa, van John Yau, uitgegeven door Collectif Génération van Gervais Jassaud.

Drukker en uitgever
Voor uitgeverij GLM van de drukker en kunstenaar Guy Lévis Mano maakte Mirò in 1969 een litho bij het boek Le chien de coeur van de surrealistische dichter René Char. Een heel eigen typografisch concept vervaardigde de drukker Vodaine in zijn Les riches heures de Joseph Delteil in 1977. Michael Caine verzorgde in 1992 de gravures en de typografie van het wonderlijke boek Zaoumni: het is de Franse vertaling van de 'trans-rationele' poëzie van de begin-twintigste-eeuwse Russische futuristische dichter Velimer Chlebnikov (of Khlebnikov).

In de jaren negentig gaf ook de Imprimerie nationale enkele kunstenaarsboeken uit. Een mooi voorbeeld daarvan is Caractères, een boek over verschillende lettertypen, met tekst van Michel Butor, en illustraties en vormgeving door Bertrand Dorny. De Belgische kunstenaar Pierre Alechinsky heeft enorm veel grafisch werk voor boekuitgaven gemaakt, soms voor Maeght, later voor Fata Morgana, maar ook voor andere uitgevers of voor eigen uitgaven. Voor Les éditions RLD (Robert en Lydie Dutrou) maakte hij in 1998 de litho’s bij 5 dans ton oeil van Salah Stétié.

Fata Morgana
De kleine uitgeverij Fata Morgana is na Maeght de grootste uitgeverij van kunstenaarsboeken in de tweede helft van de twintigste eeuw in Frankrijk. Fata Morgana werd opgericht door Bruno Roy in 1966 en slaagt er tot op de dag van vandaag in om luxe uitgaven in fraaie typografie en met oorspronkelijke illustraties door moderne kunstenaars op de markt te brengen. Een paar voorbeelden. De Nederlandse kunstenaar Bram van Velde maakte de litho’s voor een boek van Charles Juliet in 1976. De schilder Jean Capdeville vervaardigde originele schilderingen in Les deux livres van Edmond Jabès in 1989. Ook Michel Mousseau maakte originele gouaches, bij een tekst Zéno Bianu in 2000. En in 2003 tenslotte maakte Antoni Tàpies, die al voor Fata Morgana in 1975 de illustraties bij gedichten van Edmond Jabès had gemaakt, de etsen bij enkele gedichten van Salah Stétié.

Toekomst
Naast kunstenaarsboeken met bekende technieken als litho, ets en gouache zien we meer en meer boeken met originele foto's en zelfs geheel in handschrift vervaardigde boeken verschijnen.

(Bijdrage van Clemens de Wolf)