Papierhistorische collectie

Algemene beschrijving

Als een van de weinige bibliotheken in de wereld beschikt de Koninklijke Bibliotheek over een papierhistorische collectie. De basis voor de papierhistorische collectie werd in 1972 gelegd door de verwerving van een uitgebreide particuliere verzameling, bestaande uit literatuur, papierbladen en diverse vormen van documentatie. De papierhistoricus H. Voorn, die deze verzameling de voorgaande 25 jaren had opgebouwd, trad direct na de overdracht van zijn collectie in dienst bij de KB, om als conservator de collectie te beheren.
In de volgende jaren konden reeds enkele belangrijke uitbreidingen van de collectie worden gerealiseerd. Van het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden werd in 1973 een schaduwcollectie verworven van Japanse papieren, waarvan het merendeel behoorde tot de befaamde verzameling Japanse kunstvoorwerpen van de Duitse arts Ph.F. von Siebold. In de jaren 1823-1830 had Von Siebold zijn collectie bijeengezameld in Japan, en deze na zijn terugkeer aan de Nederlandse staat verkocht.
In 1975 vond de aankoop plaats van een verzameling westerse sierpapieren van de Amsterdamse antiquaar S. Emmering. Twee jaar later kon de belangrijke collectie oosterse en westerse sierpapieren van G. Dessauer (Düsseldorf) verworven worden. Deze collectie was in de jaren 1961-1975 opgebouwd onder leiding van de kunsthistoricus A. Haemmerle, auteur van het standaardwerk Buntpapier (1961). Na het overlijden van Haemmerle in 1976 besloot Dessauer om ten behoeve van een betere conservering en ontsluiting een ander onderkomen te zoeken voor zijn collectie, waarmee zij uiteindelijk terecht kwam in de KB.
Tot de collectie Dessauer behoren ook verschillende monsterboeken, albums met vele duizenden ingeplakte, vaak genummerde en op type gesorteerde monsters sierpapier, die het assortiment tonen van de voormalige, in 1970 gesloten Buntpapierfabrik Aschaffenburg, waarvan Dessauer de laatste directeur en mede-eigenaar was. Daarnaast bevat de verzameling nog enkele interessante handschriften met recepten voor het vervaardigen van verschillende soorten sierpapier.
Behalve complete collecties zijn ook regelmatig kleinere aanwinsten aan de afdeling toegevoegd, waaronder een verzameling twintigste eeuwse watermerkpapieren van S.L. Hartz in 1976, enkele tientallen schepvormen en een aantal oude instrumenten uit de laboratoria van voormalige papierfabrieken. Ook de papierhistorische handbibliotheek heeft die eerste tien jaar een enorme uitbreiding ondergaan.
Tot op de dag van vandaag heeft de collectie zich verder kunnen ontwikkelen en verdiepen dankzij een jaarlijks budget waarmee zowel de nieuw verschenen vakliteratuur, als via antiquariaten, veilingen en particulieren aangeboden materialen konden worden aangekocht. Om het toenemend aantal onderzoekers en andere geïnteresseerden een goede toegankelijkheid te kunnen blijven bieden van de vele informatiebronnen op de afdeling, wordt met name in de laatste jaren veel aandacht besteed aan het aanvullen en verbeteren van de ontsluiting van de collectie. Mede hierdoor is de papierhistorische collectie uitgegroeid tot een internationaal centrum voor papierhistorisch onderzoek en documentatie.

Literatuur

E. Cockx-Indestege e.a. Sierpapier & marmering. Een terminologie voor het beschrijven van sierpapier en marmering als boekbandversiering. Den Haag, Brussel 1994.
H.J. Porck. 'De Papierhistorische Collectie van de Koninklijke Bibiliotheek / The Paperhistorical Collection of the Koninklijke Bibliotheek.' In: Voelbaar papier / Tactile paper. [Houten] 1996, p. 12-53.
H.J. Porck. 'Henk Voorn'. In: Verzamelaars en verzamelingen. Koninklijke Bibliotheek 1798-1998. Zwolle 1998, p. 178-184.

Voorbeelden van papiersoorten zijn tevens te zien in Honderd hoogtepunten uit de KB.