Stedenboeken

In oktober 2010 kon de Koninklijke Bibliotheek een uniek ingekleurd exemplaar verwerven van het stedenboek van Frederick de Wit ofwel Perfecte aftekeningen der steden van de XVII Nederlandsche provincien in platte gronden. Amsterdam, ca. 1698, waarvan tot op heden wereldwijd maar vier exemplaren bekend zijn.

Het werk is een zogenaamd stedenboek, een genre dat populair was in de zestiende en zeventiende eeuw. In deze boeken zijn plattegronden opgenomen van belangrijke steden uit die tijd. Dergelijke boeken werden uitgegeven door de grote atlas-uitgevers van die dagen, in Nederland door Joan Blaeu, Johannes Janssonius en Frederick de Wit. Zij publiceerden stedenboeken van alle grote Europese steden, maar ook van de Nederlandse. De Wit was de laatste die het genre uitgaf. Hiervoor gebruikte hij zowel platen van Blaeu als van Janssonius die hij na het opheffen van beide bedrijven gekocht had op veilingen in respectievelijk 1674 en 1694. De Wit gebruikte deze platen niet klakkeloos, maar verbeterde ze: hij zette er de naam van de stad en een schaal op en vulde bepaalde onderdelen aan. Vergelijking met de platen van zijn voorgangers laat bijvoorbeeld zien, dat het centrum van de vestingstad Grollo (Groenlo) dat bij Blaeu niet ingetekend was, bij De Wit wel ingevuld is of dat De Wit een tafereeltje toevoegde aan de Janssonius-plaat van Utrecht.

Eerste editie

Frederick de Wit gaf het werk tweemaal uit. De eerste keer rond 1698, vier jaar nadat hij de platen van Janssonius had aangeschaft. In deze eerste editie zijn sommige platen enigszins aangepast, maar andere dragen nog de namen van respectievelijk Blaeu en Janssonius. De afbeeldingen in de tweede editie, die enige tijd later door hem op de markt gebracht werd, zijn nog verder bewerkt en aangepast. Toch is steeds goed te zien welke platen hij afdrukte. Zo is door de afdrukken van Blaeu en Janssonius te vergelijken met die van De Wit, de stadsontwikkeling te zien. De stedenboeken van De Wit zijn minder frequent bewaard gebleven dan die van Blaeu. Van deze eerste uitgave waren tot nu toe wereldwijd slechts vier exemplaren bekend. En geen van deze vier is zo fantastisch ingekleurd als het exemplaar dat nu door de KB verworven is. Niet alleen de uitvoering, ook de samenstelling van een dergelijk stedenboek kon door de koper enigszins aan zijn eigen smaak aangepast worden. Daardoor komt het dat geen enkele exemplaar helemaal hetzelfde is als een ander. Aan dit exemplaar zijn bijvoorbeeld een aantal prenten en steden toegevoegd, terwijl anderzijds plattegronden van enkele Zuid-Nederlandse steden weggelaten zijn. In dit exemplaatr zijn op 112 bladen met plattegronden en 11 bladen met gravures in totaal 151 steden uit de Lage Landen afgebeeld.

Cartografie en stadsgeschiedenissen in de KB

Dit exemplaar van het stedenboek van De Wit vormt vooral door de inkleuring een uniek document. Het past ook uitstekend in de cartografische collectie van de KB, die een groot aantal oude atlassen (ca. 350) en kaarten (ca. 2.500) bevat.
Momenteel wordt gewerkt aan het inventariseren van de kaarten in alle atlassen en een diepte-ontsluiting van alle kaarten die voorkomen in de boeken in de KB-collectie. Bijvoorbeeld maakt een ingekleurd exemplaar van het Toonneel der steden van de Vereenighde Nederlanden [Amsterdam, J. Blaeu, 1649] deel uit van de collectie en is ook een eerder cartografisch werk van de Wit, Germania inferior, sive XVII Provinciarum geographicae [...] tabulae. = Nieut[!] kaert-boeck (Amsterdam, 3e kwart 17e eeuw) en de driedelige voortzetting van Mercators Nieuwen atlas ofte Vverelt-beschrijvinge (Amstelodami, apud J. Ianssonium, 1647) in de KB te vinden. De Atlas van der Hagen is, samen met de Atlas Beudeker uit de British Library, gedigitaliseerd voor het Geheugen van Nederland. Bovendien brengt de KB vier zeventiende-eeuwse stadsgeschiedenissen online op www.kb.nl/stadsgeschiedenissen.

Herkomst

Het boek werd de Koninklijke Bibliotheek eind april 2010 aangeboden door een particulier die dit bijzondere stuk wilde verkopen. Het boek was al sinds de negentiende eeuw in bezit van de familie van Vollenhoven, een belangrijke regentenfamilie, afkomstig uit de contreien van Rotterdam en Dordrecht. Met de steun van de Mondriaan Stichting, het VSBfonds en de Vrienden van de Koninklijke Bibliotheek kon de Koninklijke Bibliotheek in oktober 2010 dit topstuk aan haar collectie toevoegen.

Literatuur

  • C. Koeman (comp., ed.), Atlantes neerlandici : bibliography of terrestrial, maritime and celestial atlases and pilot books, published in the Netherlands up to 1880. Amsterdam [etc.] : Theatrum Orbis Terrarum [etc.], 1967-1985; dl. III, nr. Wit 26.
  • Peter van der Krogt, The Town Atlases: Braun & Hogenberg, Janssonius, Blaeu, De Wit, Mortier and others. (Koeman's Atlantes Neerlandici; IV). Te verschijnen december 2010. Zie: Explokart Research Project, Atlantes Neerlandici
  • M. Nijhoff, 'Het stedenboek van F. de Wit", in: Het boek 23 (1935/36), p. 353-366.
  • Theatrum ichnographicum omnium urbium et praecipuorum oppidorum belgicarum XVII provinciarum peraccurate delineatarum [etc.]. Amsterdam : Van Hoeve, 1980. Facs. van de uitgave Amsterdam, Frederick de Wit, [ca. 1698].