Vrede
Op 8 mei 1945 kwamen geallieerde en Duitse legercommandanten op een Duits heideveld een wapenstilstand overeen. Voor het eerst in lange tijd zwegen de kanonnen en konden overlevenden denken aan een toekomst.

In Europa waren als gevolg van de oorlogshandelingen miljoenen mensen op drift geraakt. Ex-krijgsgevangenen, ex-dwangarbeiders, overlevenden van de concentratiekampen en burgervluchtelingen gingen op weg naar huis, of naar datgene dat er van dat huis was overgebleven.

En nu?
In Nederland woonden in 1945 ruim 9 miljoen mensen. Van dat aantal waren er bijna 1 miljoen als gevolg van oorlogshandelingen gedwongen geweest om huis en haard te verlaten. Ongeveer 220.00 Nederlanders hadden in de oorlog het leven gelaten. Een groot deel van de infrastructuur, zoals fabrieken en bedrijven, bruggen en spoorwegen, was door het oorlogsgeweld vernield. Uit het verwoeste landschap was het vee geroofd en naar Duitsland gevoerd. In de eerste maanden na de bevrijding kreeg het land te maken met een onoverzienbare binnenlandse chaos.

Direct na de capitulatie van de Duitse troepen in Nederland, vertrokken 350.000 onderduikers, die zich soms lange tijd verborgen hadden gehouden, van hun schuiladressen. Zij waren niet de enigen die op weg gingen. Al met al waren er binnen de Nederlandse grenzen aan het eind van het jaar 1945 bijna 2 miljoen mensen onderweg naar een bestemming elders. De grootste groep bestond uit personen die uit Duitsland terugkeerden.

Ongeveer 300.000 dwangarbeiders, circa 12.000 Nederlandse krijgsgevangen en meer dan 20.000 politieke gevangenen vertrokken uit dat land naar huis. Daarnaast kwamen uit de concentratiekampen bijna 50.000 joodse mensen naar Nederland terug. Het was ongeveer een derde van het totaal aantal weggevoerde joden. Uit andere Europese landen kwamen nog eens 60.000 Nederlandse dwangarbeiders retour.

Naast al deze ontzagwekkende mensenmassa's moet dan nog worden gerekend met de ongeveer 120.000 leden van de Duitse krijgsmacht die nog, noodgedwongen, in Nederland verbleven. Tenslotte moeten in deze opsomming de ongeveer 130.000 Nederlanders worden genoemd die vanwege hun al of niet vermeende collaboratie met de verslagen vijand door de Nederlandse overheid werden gevangen genomen en gehouden.

Opnieuw oorlog
Nog in Engeland ontwikkelde de Nederlandse regering in ballingschap plannen om zodra ze terug was in Nederland ook Nederlands-Indië te bevrijden. Dat koloniale bezit aan de andere kant van de wereld werd sedert 1942 door Japan bezet. Ruim 40.000 Nederlandse militairen en ruim 100.000 Nederlandse burgers verdwenen toen in de Japanse interneringskampen. Respectievelijk 8.000 en 16.000 Nederlanders kwamen daarbij om. Een onbekend aantal Indonesische burgers onderging hetzelfde lot.

De Japanse capitulatie op 15 augustus 1945 bracht niet dadelijk de vrijheid voor de Nederlandse inwoners van de archipel. Indonesische nationalisten riepen op 17 augustus de onafhankelijkheid uit. Het werd de inmiddels weer in Den Haag zetelende regering duidelijk dat zij niet zonder slag of stoot het koloniale gezag in Indonesië kon herstellen.

In 1947 volgde een militaire reactie in de vorm van de eerste van twee 'politionele acties' die 'orde en rust' moesten brengen in de opstandige kolonie. Ruim 120.000 militairen werden uit Nederland naar Indonesië gezonden. Meer dan 6.000 van hen zouden, als gevolg van de krijgshandelingen, niet terugkeren. Het was allemaal tevergeefs. In 1949 werd, onder internationale druk, de Indonesische onafhankelijkheid erkend. De militairen keerden naar huis terug. Zij werden gevolgd door 200.000 Nederlanders en Indische Nederlanders, die hetzij als militair of als burger verbonden waren geweest met het koloniale bestuur. Na 1954 volgde een tweede grote groep Nederlanders en Indische Nederlanders. Ruim 45.000 mensen werden gedwongen te vertrekken of zagen voor zichzelf geen toekomst in de nieuwe Republiek Indonesia.

Weg uit Nederland
Uit het naar het gevoel van vele inwoners 'volle Nederland' vertrokken in de periode 1945 tot 1955, 245.103 Nederlanders naar elders. Hun belangrijkste bestemmingen waren: Canada met 105.023, Australië met 70.644, Zuid-Afrika met 22.903, Nieuw Zeeland met 13.078 en de USA met 26.355 personen. Ruim 7.000 emigranten kozen andere landen tot definitieve plaats van vestiging.