Erik Jan Harmens

Het fenomeen poetry slam

Kroegen en slams

Het fenomeen poetry slam ontstond in Chicago in het café- en clubcircuit, naar het voorbeeld van boks- en worstelwedstrijden. Marc Smith ontwikkelde in 1986 in Chicago het concept voor een slam. Zijn bedoeling was om op een andere manier publiek naar dichtavonden te lokken en te betrekken bij de voordracht. Daarnaast wilde hij de dichters meer laten inspelen op het publiek. In een slam proberen dichters elkaar met woorden en soort voordracht te overtroeven in een aantal vooraf vastgestelde ronden. Het publiek heeft in het geheel een belangrijke rol. Het kan aanmoedigen of afkeuren en mag stemmen (of meestemmen) wie doorgaat naar de volgende ronde en uiteindelijk wint. Dit kan gebeuren door applaus maar ook door cijfers. Onder invloed van de poetry slams is een nieuw genre poezie ontstaan: de slam poetry, die wordt voorgedragen op een geheel eigen wijze. Het wedstrijdelement speelt daarbij niet altijd meer een rol. De poetry slam maakt in veel Europese landen furore; er vinden slams plaats in Engeland, Zweden, Duitsland, Zwitserland en België. In heel Nederland zijn inmiddels podia waar dichtwedstrijden worden georganiseerd, waarbij dichters elkaar in tekst en performance proberen te overtreffen.

Dutch slams in Amsterdam

In Nederland was Jacek Nichs de initiatiefnemer van de eerste slamwedstrijden. Deze werden gehouden in Hotel Winston aan de Warmoesstraat in Amsterdam omstreeks 1997. De meeste dichters waren Engelstalig of brachten hun teksten in het Engels. Op 5 mei 1998 werd de eerste volledig Nederlandstalige slam georganiseerd in cafe Festina Lente in Amsterdam.De driekoppige jury stond vanaf het begin onder voorzitterschap van Simon Vinkenoog en een tweede vast jurylid was en is Sven Ariaans, de winnaar van de eerste Grand Finale in 1999. De jury beoordeelt maandelijks in drie ronden wie van de twaalf deelnemers door mag naar de finale. In deze Grand Finale, die traditiegetrouw in mei wordt gehouden, komen de winnaars tegen elkaar uit. Overigens wordt ook elke maand een publieksfavoriet gekozen, aan de hand van het hoogste aantal ingeleverde stembriefjes. Tegelijkertijd werden elders initiatieven ontplooid, zoals in Groningen en Den Haag. Andere plaatsen volgden, zoals Delft, Tilburg, Eindhoven, Rotterdam, Nijmegen, Vlissingen, Den Briel, Apeldoorn en Amersfoort. Inmiddels zijn er vrijwel geen grote plaatsen meer zonder slam. Ook tijdens Poetry International in Rotterdam en het Lowlandsfestival in Biddinghuizen is de laatste jaren ruimte ingebouwd voor poetry slam. Het Goethe-instituut in Rotterdam organiseerde in 2001 de All Stars Poetry Slam, waarin naast Duitse en Zwitserse ook Nederlandse dichters (het 'poëzie- en muziekgezelschap' Epibreren) optraden. Er werd met de slammers de All Stars Poetry Slam Tour georganiseerd langs Amsterdam, Groningen, Nijmegen en Den Haag. De voordrachten werden gehouden in het Engels, Duits en Nederlands. In 2002 werd de eerste Grand City Slam, een nationale slam tussen steden, georganiseerd door De Wintertuin in Nijmegen. Winnaar werd Erik Jan Harmens.

Film Slammers

Vanaf de opkomst van het slammen maakt filmer Wilko Bello een visueel verslag van deze avonden. Bello zelf won op het festival in 2002 voor Wheels Of Fortune de filmprijs van de stad Utrecht. De winnaars in café Festina Lente, Sven Ariaans, Eus Kuipers en Erik Jan Harmens en hun onderlinge vriendschap, werden vijf jaar door Bello gevolgd. Hij maakte met dit materiaal de documentaire 'SLAMmers' die werd vertoond op het Utrechtse Filmfestival en in het programma Het Uur van de Wolf van de NPS televisie. Ook laat hij in zijn film zien hoe de Groningse dichter Sieger M. Geertsma doorbreekt. Geertsma was in 2003 genomineerd voor de C. Buddingh'-prijs voor het beste poëziedebuut met de bundel Straatvluchter.

Meningen over slammen

De meningen over slammen en slammers lopen nogal uiteen. Slammers worden niet altijd serieus genomen en vooral hun teksten worden als oppervlakkig of schreeuwerig beschouwd. De inhoud zou vooraf niet goed overdacht zijn. Een ander kritiekpunt is dat er geen toelatingscriteria zijn. Ieder die wil kan meedoen; het podium trekt dus ook matige performers en slechte dichters aan. Een andere opvatting is dat juist door een grote kweekvijver talent kan opstaan (Bart FM Droog van Epibreren). In het tijdschrift Boekdelen zei Bello over slammen, dat vooral de combinatie van performance en inhoud hem zo aansprak in poetry slams: 'Als publiek word je echt meegevoerd op de flow van die slamdichters. Het is een hele muzikale en ritmische vorm van poëzie. Het wordt daarom ook wel eens vergeleken met hiphop. Alleen vind ik dat dan persoonlijk toch weer oppervlakkiger. Poetry slams hebben meer diepgang, en er komt een breder publiek op af. Van oude mannen tot jonge meisjes, je ziet het allemaal'. In datzelfde artikel vertelde Bart FM Droog dat hij eraan meedoet 'omdat het leuk is' en hij benadrukte dat podiumpoëzie een ambachtelijke kunstvorm is. 'Uiteindelijk zal iedere dichter toch eerst achter zijn schrijfmachine of kladblok gaan zitten. Je gaat schrijven en schaven, en moet nadenken over toon en volume. Het is een hele kunst om het gedicht op het podium natuurlijk te laten klinken. Er gaat dus een proces van soms wel maanden, zo niet jaren, aan vooraf voor een gedicht op het podium gebracht kan worden'. De dichter Menno Wigman toonde zich in een interview met het internettijdschrift Meander geen voorstander van slammen, maar hij maakte wel een uitzondering: 'Ik beoordeel een dichter in eerste instantie op zijn tekst en pas daarna op zijn voordracht. Eigenlijk is een poetryslam niet veel meer dan een veredeld open podium. En wanneer het publiek het voor het zeggen heeft krijgen de schreeuwers en humoristen steevast de meeste aandacht. Toch zie ik ook wonderlijke verschuivingen: jonge dichters lijken zich niet te schamen een dichter te zijn, ze zijn er zelfs trots op. Verder moet je niet vergeten dat al die poetryslams ook een dichter als Erik Jan Harmens naar voren hebben gebracht. Hij heeft een bundel gepubliceerd die ik niet had willen missen'.

Tips voor slammen

Op de website van Rottend Staal staan de volgende tips om een Slam te winnen:

• Schrijf goede poëzie - wat dat dan ook mag zijn,
• Bereid je voordracht goed voor: maak een goed opgebouwde set,
• Houd rekening met de beperkte tijd die je tot je beschikking hebt,
• Leer je gedichten uit je hoofd,
• Speel in op het publiek,
• Oefen je microfoontechniek,
• Articuleer zo goed als je kan,
• Wees zeker van jezelf,
• Sta nuchter op het podium,
• Wees charmant.

Literatuur over slammen

Een interessant artikel over de Nederlandse poetry slam verscheen in het tijdschrift Boekdelen, 3 (2003) 4 (december). Over de Duitse slam schreef Boris Preckwitz het artikel 'Ready, steady, slam! Notizen zum Poetry Slam' in het tijdschrift Weimarer Beiträge, 49 (20-03) 1, p.70-79. Preckwitz schreef dat de eigenlijke bedoeling van slam is om het idee te verbreiden dat literatuur een cultureel en sociaal proces is dat de generaties met elkaar verbindt en dat de meest vruchtbare impulsen daarbij juist van de randfenomenen uitgaan. Slams staan in een orale traditie die teruggrijpt naar de oudste beschavingsvormen: 'die eigentliche Intentionen des Slam: ein Bewusstsein dafür zu schaffen, dass Literatur immer auch ein kulturelles, generationsübergreifendes Gemeinschaftswerk ist, und dass die fruchtbaren Impulse zumeist vom Rand des offiziellen Literaturbetriebs ausgehen. Slams stehen in einer Tradition von oraler Literatur, die weit in die Frühzeit menschlicher Kultur zurückreicht' (p. 76). Preckwitz besloot zijn artikel met de conclusie, dat het collectieve karakter van de slam-optredens het verschil opheft tussen kunst en leven enerzijds en tussen publiek en kunstenaar anderzijds en dat het op die manier een zoektocht uitstippelt naar nieuwe literaire vormen en verhalen: 'In seinem Charakter als kollektive Performance löst der Slam die Grenzen zwischen Kunst und Leben ebenso wie zwischen Publikum und Kunstschaffen auf und befördert die gemeinsame kritische Suche nach zeitgemässen literarischen Inhalten und Formen' (p. 77).

• Terug naar: Introductie