Esther Jansma

"Een windpraam van licht"

Eerst
Opvallend aan Jansma's bundel Eerst (2010) zijn de zwarte schutbladen die de bundel omsluiten. Het zwart staat in schril contrast met het lichtgekleurde omslag (wit, geel, grijs, rood) van de bundel. De zwarte blazijden lijken een waarschuwing voor de lezers. Dat ze niet te licht moeten denken over deze bundel. Na de inhoudsopage voorin is een extra zwarte bladzijde toegevoegd, vlak voordat de lezer aan de gedichten begint...

Jansma blijft ook in deze bundel bij haar eerdere thema's. De vergankelijkheid en het zoeken naar een veilige plek komen meteen in het openingsgedicht 'Het huis bleek stenen' aan bod.

Het huis bleek stenen om een weke
door gewenning vreselijk vergeten

binnenkant waar wij dacht ik altijd
zojuist uit ons werk waren verschenen
(p. 9)

Het huis biedt helemaal geen geborgenheid. Er zijn alleen blinde muren en talloze gangen waarin de bewoners 'leefden alsof dit ons leven was'. Het veilige onderkomen blijkt uiteindelijk slechts een illusie waaraan de bewoners gewend zijn geraakt.

De titelreeks Eerst bestaat uit negen gedichten die in groepjes van drie verspreid door de bundel staan. Samen vormen de gedichten een moderne versie van het scheppingsverhaal, compleet met Adam, zijn geliefde en verschillende appelboompjes en appels. Een schepper, die de dichter zou kunnen zijn, vertelt het verhaal:

Eerst maak ik dat Adam op een been op de mast
van een schip is gaan staan. Het zijn de oerdagen

waarvan men zegt dat de zee al bestaat, het is
de tijd dat niemand naar hem omkijkt en alles kan.

Aan het einde van het eerste gedicht wordt al gehint op het verdere verloop van het verhaal:

Hij vliegt niet weg want hij moet nog aan wal.
Hij moet haar nog ontmoeten die zijn ringvinger

boeit en appelboompjes aanwijst als schuldig.
(p. 11)

De liefdesgeschiedenis loopt echter anders dan gedacht. De appels uit 'haar boomgaard' worden buiten aangevreten door wespen en 'binnen zorgt aanraking voor rot' (p. 28). Adam doet zijn best, maar de verhouding komt aan zijn eind: 'in de tijd dat zij alles echt helemaal stukslaat' (p. 29).

Bijna alle gedichten uit de reeks beginnen met de woorden 'Eerst maak ik', maar in het voorlaatste gedicht zijn de eerste woorden: 'Eerst maak je'. Hier lijkt het perspectief te verschuiven naar de vrouw:

Soms mis ik je nu al in de schaduw van later
zeg jij kom ik niet voor en overal met iedereen

gaat dat voortdurend zo. Maar de hand in je stem
intussen pakt vroeger en later tot een propje

en zorgt ervoor dat niets verdwijnt.
(p. 46)

Uit het laatste gedicht blijkt dat Adam er inderdaad voor zorgt dat niets verdwijnt. Hij is juist het begin:

Hij beklimt het want, hijst zich de mast op
spreidt zijn armen. Hij vliegt niet weg.

Hij maakt dat wij geboren zullen worden.
Hij komt naar beneden. En alles begint.
(p. 47)

Het laatste gedicht van de bundel ('Het raam uit,de dakgoot over') geeft ook een sprankje hoop. In de eerste strofe wordt een grauwe, grijze stad geschetst met 'grijzig ruitsel' en 'zwartgereden regen'. Om te ontsnappen aan de stad kruipt iemand door een kier:

naar de schoren in dat snoeioud en krakend gebint
het raam uit de dakgoot over tot het plat dat niemand
beneden kan zien.

Daar kijkt hij of zij over de stad naar het water:

                                                 En daar is het. In de winterse

zeiknatte stilte drijft daar een windpraam van licht.
Ooit moet hij hierheen zijn gedreven op vreemde
onwaarneembare stromen wellicht bij toeval

aan de kade van loodgrijze daken zijn vastgeraakt
en gebleven. Zie het deinen van schijnsel door de ruiten
de vele planten die daarbinnen zijn gaan groeien.
(p. 57)

De zwarte schutbladen krijgen na het lezen van dit gedicht een andere betekenis. Ze vormen geen waarschuwing, maar omsluiten het lichtpunt dat ervoor zorgt dat er dingen groeien en bloeien: de poëzie.