Joke van Leeuwen

3. "Op hoge poten loopt het dorp de stad in"

In 2006 verscheen de bundel Wuif de mussen uit, die wat betreft toon en thematiek aansluit bij Joke van Leeuwens eerdere bundels. Ook in deze bundel gaan achter eenvoudige, haast kinderlijke taal diepere lagen schuil. Maar soms lijkt wat Van Leeuwen schrijft ook gewoon heel eenvoudig, zoals in het gedicht 'Readymade, twee kleuters':

Jij was de goeie en ik was de slechte.
Ik wil liever de slechte zijn.
Nee, ik ben de slechte. Jij bent de goeie.
Waarom moet ik altijd de goeie zijn?
(p. 12)

Hier heeft Van Leeuwen rechtstreeks de woorden van een stel spelende kleuters overgenomen. De woorden krijgen in een gedicht echter een morele strekking die het onschuldige spel van kinderen in een ander licht stelt. 

Iets dergelijks gebeurt ook in het gedicht 'Hulp', waarin Van Leeuwen een kinderlijk aandoende herinnering uiteindelijk een bijzondere wending weet te geven:

Vroeger kwam bij ons een vreemde vrouw
die jurken maakte van kapotte broeken
en soep van groente die was weggesmeten
die lappen breide van verdwaalde draden
en overvloed van bodems los kon schrapen,
die planten overreedde tot gedijen
en koeken vulde met een hart van spijs

en als het nacht was liep ze weer naar huis
en kroop in bed en wist niet hoe te slapen
(p. 14)

In Wuif de mussen uit speelt Van Leeuwen niet alleen met taal, maar ook met typografie en de marges van de pagina's. Zo loopt in het gedicht 'Bezichting' (p. 19) een regel zover door dat deze afbreekt bij de rand. In het gedicht 'Namaals' (p. 41) staat de regel

maar ik dan, maar ik dan,

een aantal keren schots en scheef door elkaar heen gedrukt, waardoor de woorden nog maar ten dele te lezen zijn.  Een bijzondere functie hebben de tekeningen bij het gedicht 'Ontpopping'. Hier lopen tekeningen en taal parallel aan elkaar. Woorden en tekeningen veranderen tegelijkertijd, waardoor een combinatie van woord en tekening zich uiteindelijk 'ontpopt' tot iets heel anders dan het in eerste was.  Zo verandert een rups langzaam in een haas en een haas op zijn beurt weer in een lam.  

In Wuif de mussen uit keren sommige thema's terug, die Van Leeuwen in eerdere bundels ook gebruikte. Zo staan er gedichten over twijfel en het maken van keuzes in de bundel. In het gedicht 'Vragenlijst' is het de lezer zelf die de keuzes lijkt te moeten maken:

Heeft u onlangs/zojuist/in het begin
u afgevraagd of/en zo ja/maar hoe
zie onderaan - was (heu/welwel/watwat)
hoeveel alweer doorgrondelijk/nog on-?

En in een ander gedicht wordt het geven van een cadeautje geproblematiseerd. De twijfel over wat te doen als de ontvanger het cadeautje al heeft slaat dermate toe, dat de ik-persoon niet weet wat te zeggen. Het kan immers best zijn dat de 'jij' het cadeautje:

houden wilt of bij vergissing denkt dat jij het
toch al had, maar niet dus of niet meer of
dat het brak en dat jij dacht als nog een
keer moet ik voorzichtig zijn, of dat
iets dubbels helemaal niet geeft
wat jou betreft. Hier. Neem
een mes. Dit heft.
(p. 33)

Ook ouderdom is opnieuw een onderwerp in de bundel, zoals in het gedicht 'Blijven':

Iemand, oud nog, met over de tafel
een vloerkleed, en een aan de muur,
de punten als van een kompas,
alsof die vast tegen de wanden op
oefent in los van de aarde.
(p. 39)

En ook de geboorte en de dood zijn onderwerpen in Van Leeuwens bundel. Door Wuif de mussen uit te laten beginnen met een gedicht over geboorte:

Eens daverend eruit gedaan
het droge in, naar handen,
dat longen mochten openslaan,
dat lucht erin, dat kleren aan,
dat lavend zog gevonden.
(p. 7 )

en te laten eindigen met een gedicht over een dode die de hemel bereikt:

Zeven mannen wachten daar, een
voor het haar, een voor de huid, een
voor als alles uit, een voor de
klit, een voor de g, een
helpt met alles mee, een lacht om
wat gedacht wordt, levend.
(p. 42)

is de betekenis van de gedichten ook een kwestie van vorm. De gedichten, respectievelijk opening en afsluiting van de bundel, gaan niet alleen over leven of dood, ze lijken ook door hun positie aan te geven dat de bundel zelf - alle gedichten daartussen dus - moeten worden gezien als stadia in een mensenleven.