Joost Zwagerman

3: : 'Singelasingelawinkelwagen'

In 2005 verscheen de vierde bundel van Joost Zwagerman: Roeshoofd hemelt. Deze bundel zet de uitbundigheid van Bekentenissen van de pseudomaan voort, maar nu in een epische vorm. Ook nu slingeren de verwijzingen (Borges, Slauerhoff, Van Ostaijen, Lucebert, Engelman en vele anderen) weer alle kanten op en ook in deze bundel orgelt en gorgelt Zwagerman er weer flink op los. Maar in Roeshoofd hemelt brengt Zwagerman ook een hele andere lijn aan, van vormvaste rijmende verzen en zelfs sonnetten, maar dan wel sonnetten à la Zwagerman.

De bundel verenigt de wereld van T-Mart, een 'kosmisch' warenhuis waar alles te koop is met de wereld van een psychiatrisch patiënt op zijn ziekbed. Die patiënt is Roeshoofd, bij het warenhuis T-Mart bekend als 'Vastklant R.' In T-Mart is van alles te koop:

Bij T-Mart ontvangt u
zestig melkwegpunten als u
schappend stukjes buitenwacht
in uw singelasingelawinkelwagen deponeert.
(p. 9)

T-Mart is een groteske vertekening van 'De Aleph' uit het verhaal van Jorge Luis Borges. 'De Aleph' is het centrum van het heelal, waar alles uitkomt en naar toegaat. In Roeshoofd hemelt is de Aleph T-Mart geworden, een consumentistisch paradijs, waar alles koopwaar is geworden en iedereen klant:

In de zenuwbaan van klantenkosmos
waar T-Mart op alle schappen tovering
van alephiade heeft gerubriceerd
wemelt in commerciedoosjes
krioelsel van beijverde punaises.
Rijgdraaddunne glans van wimpering de naalden:
alom aangeboden godsbewijs dat uit poriën drupt
zodra in het voorbijgaan van een driecontinentenkind
met een vingertop in een omnidoosje heeft gefrut.
Wie dan allemaal, achter suisbewielde satorikarretjes?
Beter is: wie niét? Leeftijd, naam en paspoort gn bzw.
Zie de wonderjongens en de hittemeisjes op ijlscherpte
van puntige verbeelding hun behuizing weten
waar grappige jassen sippen aan gave glazen gemberbier.
Clientèle toost in T-Mart edelfeestend mee.
Loop daar! Koop over! Geef baar! Schap hier!
(p. 17)  

In T-Mart scharrelde ook 'Vastklant R.' vaak rond:

Vastklant R. deed er ooit aan mee, schafte
heldendaden aan of vette sex op geilplaneten
die iedereen van achter pornoseinende rollators
authentiek van horen hijgen kent.
(p. 23)

totdat Vastklant R. een 'bipolaire stoornis' van het schap haalt:

Sadder. Wiser. Hoger. Schoner. Vastklant R. haalt
bipolaire stoornis van het schap,
geblust met melancholie en toefje grootheidswaan
(p. 25)

Er ontstaat twijfel:

Dan bevangt zich vastklant R. wat rafeltjes van twijfel.
Stel dat het artikel thuis niet werkt stel dat
de handleiding jou niet begrijpt? Vraag zo dadelijk om bon.
(p. 25)

De bipolaire stoornis van Vastklant R. wordt weerspiegeld door de opbouw van de bundel. De wereld van T-Mart is beschreven in lange vrije verzen. Als we de binnenwereld betreden van Vastklant R., die dan Roeshoofd heet, veranderen de versvormen. Strakke dichtschema's beschrijven de psychotische herseninhoud van Roeshoofd. Deze strakke gedichten brengen ons binnen in de inrichting waar patiënt Roeshoofd wordt vastgehouden:

halfbange gezichten tijdens bezoek
vragen me roeshoofd wat mis je het meest
is het soort lulvraag dat ik vervloek
als antwoord doek ik mij op in mijn geest
( p. 20)

De schizofrenie van Roeshoofd wordt zelfs door het lettertype gerepresenteerd. De alomvattende kosmos van het eindeloze T-Mart wordt beschreven in vrije verzen gezet uit een schreefloze letter (de Helvetica), de binnenwereld van de inrichting van Roeshoofd wordt beschreven in strakke vormen, gezet uit een schreefletter (de DTL-Haarlemmer). Zwagerman zou echter Zwagerman niet zijn als deze 'bipolaire' bundelopbouw ook niet van binnenuit werd ondermijnd.

De bundel bestaat uit drie afdelingen ('Adem', 'In en' en 'Uit'). Uit de middelste afdeling blijkt dat 'Vastklant R.' alias Roeshoofd de bipolaire stoornis had ontvreemd uit T-Mart:

Dossier vermeldde
wat in tas was aangetroffen:
tweemaal een al uitgepakte stoornis
bipolair plus stevig geprijsde psychose
(p. 41-42)

Dit delict brengt hem voor de rechter en zijn straf is de opname in de inrichting. Zijn verzet tegen de behandeling is agressieve sexfantasie:

zwaar geilend op het neuken en likken
van meisjes die hij graag zou vernielen
weet roeshoofd dat de arts hem wil strikken
als die vraagt of pijn hem kan bezielen
(p. 86)

Aan het einde van de bundel komt Roeshoofd om. Zelfmoord? Onduidelijk. Roeshoofd wordt in een kist naar buiten gedragen:

in zijn lijkkist ligt roeshoofd te grijnzen
en neuriet zacht een liturgisch lied
je leeft een leven van oprecht veinzen
je bent al dood maar weet het nog niet
(p. 100)

In het laatste gedicht begeven de ouders van Roeshoofd zich naar T-Mart. Daar breekt paniek uit, want het gevraagde product, hun overleden zoon, is niet te koop:

overal de headlines dat T-Mart
één product niet kent, ouderpaar
van onbekende vastklant
creëert hier een belastend precedent.
(p. 103)

De schreefletter van Roeshoofds stem schuift dan de schreefloze gekte van T-Mart binnen, maar de ouders horen niet de stem van hun overleden zoon door de intercom van het warenhuis:

Bij T-Mart ontvangt u
zestig melkwegpunten als u
schappend stukjes buitenwacht
in uw singelasingelawinkelwagen deponeert.

In T-Mart wichelt weldaad.
U komt straks ook. Reken maar!
(p. 104)