11 september 2001 - de dag die de wereld veranderde

Dit dossier is bijgewerkt tot 5 september 2011

De aanslagen van 11 september 2001, inmiddels tien jaar geleden, troffen de Verenigde Staten in het hart en schokten de wereld. Van grotere invloed nog dan de bijna drieduizend doden en de grote materiële schade was de symbolische impact van de aanslagen. De beelden van de vernietiging van de Twin Towers gingen live de hele wereld over en zijn sindsdien talloze malen herhaald. Bij miljoenen mensen staan zij op het netvlies gebrand.

Een cesuur in de wereldgeschiedenis

De aanslagen van 11 september waren gericht op ‘het Westen’ in het algemeen en op de VS als belangrijkste exponent daarvan. De inwoners van de westerse wereld werden er plots mee geconfronteerd dat zich elders in de wereld organisaties hadden gevormd die ‘het Westen’ tot doelwit hadden verklaard. Deze waren bereid op willekeurige momenten willekeurige slachtoffers te maken, zonder duidelijk omschreven doel anders dan het Westen te treffen en zoveel mogelijk schade en leed toe te brengen. Niemand was meer veilig, nergens.
Dit had grote invloed, niet alleen op de veiligheidssituatie in de wereld, maar ook op veel minder voor de hand liggende maatschappelijke terreinen als privacy, kunst en filosofie. De aanslagen van 11 september vormen vrijwel wereldwijd een cesuur in de geschiedenis.

Neerslag in de literatuur

Tientallen publicaties hebben de aanslagen van 11 september 2001 en de gevolgen daarvan op lange termijn, wereldwijd en in Nederland tot onderwerp. Hieronder volgt een kleine selectie.

De aanslagen zelf

De aanslagen en hun voorgeschiedenis worden tot in detail weergegeven in het officiële The 9/11 Commission Report, final report of the National Commission on terrorist attacks upon the United States. Aangrijpender en ook toegankelijker zijn de vele boeken met foto’s en ooggetuigenverslagen zoals bijvoorbeeld Behind the scenes, Ground Zero, a collection of personal accounts.

Complottheorieën

Het The 9/11 Commission Report is niet alleen interessant om wat er in staat, maar ook om wat er niet in staat. De vele onbeantwoorde vragen en de betrokkenheid van de geheime diensten creëerden al direct na 11 september een voedingsbodem voor complottheorieën. Sommige daarvan zijn nog redelijk onderbouwd, zoals de boeken van David Ray Griffin, waaronder 11 september. Een onderzoek naar de feiten. Bij andere publicaties neemt de verbeeldingskracht van de auteurs soms een erg hoge vlucht, zoals bij Robin de Ruiters George W. Bush en de mythe van Al-Qaeda. Kenmerkend voor de complottheorieën is dat creatieve verbanden worden gelegd tussen hele en halve feiten en dat deze als bewijs worden aangedragen voor suggestieve hypotheses.

Veiligheid, defensie en geheime diensten

De aanslagen op 11 september waren niet de eerste noch de laatste in hun soort, maar wel de grootste en indrukwekkendste. Andere door Al-Qaeda geïnspireerde aanslagen volgden in Madrid in 2004 en Londen in 2005. Talloze grote aanslagen vonden plaats in landen als India, Pakistan, Saoedi-Arabië en Indonesië. Dit had grote gevolgen voor de veiligheidssituatie in de wereld. Geheime diensten kregen meer middelen en bevoegdheden. Veiligheidsprocedures werden overal aangescherpt. Onderzoek naar en ontwikkeling van terrorismebestrijding nam een hoge vlucht. Juridische, politionele technische en militaire middelen werden grootschalig ingezet om het terrorismegevaar in te dammen.

Oorlogen

De VS begonnen twee oorlogen in Afghanistan en Irak, onder het voorwendsel Al-Qaeda van zijn thuisbases te beroven. Deze oorlogen zijn uitgemond in jarenlang slepende conflicten waarin tienduizenden mensen de dood hebben gevonden. Beatrice de Graaf betoogt in haar Theater van de angst, dat terughoudend en low-profile ingrijpen doorgaans beter werkt om terrorisme te bestrijden dan de grootschalige propaganda en het wapengekletter van de Amerikaanse ‘War on Terror’. Een ander perspectief heeft Peter L. Bergen in The longest war: the enduring conflict between America and Al-Qaeda waarin hij de strategische successen en mislukkingen van beide strijdende partijen tegenover elkaar zet. Het spanningsveld dat de grootschalige terreurbestrijding oproept in de open westerse samenlevingen wordt behandeld in Freedom or security van Michael Freeman en Terrorism versus democracy: the liberal state response van Paul Wilkinson.

Internationaal recht en mensenrechten

Het bestaande nationaal en internationaal recht, waaronder het oorlogsrecht, bleek al snel niet te voldoen om krachtig op te treden tegen internationaal opererende terroristische organisaties die staten als Afghanistan en Somalië als uitvalsbasis gebruiken. Dit recht werd ten gunste van het veiligheidsbeleid bewust met voeten getreden of omzeild.. Hierover is veel juridische literatuur verschenen zoals Enforcing international law norms against terrorism onder redactie van Andrea Bianchi. In Nederland publiceerde M.A.H. van der Woude Wetgeving in een Veiligheidscultuur: Totstandkoming van antiterrorismewetgeving in Nederland bezien vanuit maatschappelijke en (rechts)politieke context.

Spanningen in de samenleving

Het gevoel van onveiligheid onder burgers is door de verschillende terreurdaden, maar ook door de erna genomen veiligheidsmaatregelen, sterk toegenomen. Open westerse samenlevingen krijgen meer de neiging zich af te sluiten. Door vergaande veiligheidsmaatregelen wordt de privacy van burgers verkleind en nemen de bevoegdheden en mogelijkheden van overheden om hun burgers te controleren sterk toe. Civil society under strain onder redactie van Jude Howell en Jeremy Lind beziet dit proces vanuit een wereldwijd perspectief. Kustaw Bessems schrijft over maatschappelijke verschijnselen in Nederland in En dat in Nederland! De roerige jaren sinds 11 september. Spanningen tussen religieuze en culturele groepen, met name tussen moslims en christenen of moslims en westerlingen, zijn sinds 11 september toegenomen. De sterke opkomst van de PVV in Nederland valt hier deels uit te verklaren. Het Wetenschappelijk Bureau van GroenLinks publiceerde hierover In de greep van de angst: Het immigratiedebat na 11 september. Derek Rubin en Jaap Verheul voerden de redactie over American multiculturalism after 9/11.

Moraal, ethiek en filosofie

De ontwikkelingen in het rechtssysteem en het verschuiven van rechten en bevoegdheden zijn direct van invloed op en worden beïnvloed door waarden en normen, moraal en ethiek. Ook deze zijn in beweging gebracht. In de eerste plaats is er de discussie over goed en fout: hadden de VS de aanslagen misschien wel verdiend, of op zijn minst uitgelokt door de eigen buitenlandse politiek? Evenzeer geldt dat wie voor de één een terrorist is, door de ander als vrijheidsstrijder wordt beschouwd. Hierover gaat onder andere After the terror van Ted Honderich. Meer theoretisch is Moral philosophy after 9/11 van Josoph Margolis.

Kunst en cultuur

11 september heeft een uitgebreide weerslag gekregen in de kunst en in de populaire cultuur. Er zijn al enkele Hollywoodfilms over uitgebracht en er is veel fictie over verschenen. Maar ook trends in kunst, cultuur en samenleving die neigen naar kleinschaligheid, geborgenheid, familie en gezin, regionalisme en anti-globalisme, worden wel gerelateerd aan 11 september. Hierover is veel gepubliceerd. Bijvoorbeeld After the fall: American literature since 9/11 van Richard Gray, From solidarity to schisms: 9/11 and after in fiction and film outside the US, onder redactie van Cara Cilano. Of het Nederlandse Stof en as. De neerslag van 11 september in kunst en populaire cultuur onder redactie van Liedeke Plate en Anneke Smelik.

Zie ook: dossier Terrorisme