Dit dossier is bijgewerkt tot 7 januari 2011
Op 28 mei 1932 ging het laatste gat dicht en was de Afsluitdijk een feit. Een plechtig moment waarvan veel foto’s en filmbeelden bestaan. Waarom was deze gigantische onderneming nodig?
Zuiderzee
Dijken, sluizen en bemaling zorgden er van oudsher voor dat Nederlanders droge voeten hielden, in een land dat grotendeels beneden zeeniveau ligt. Maar middenin het land lag de verraderlijke Zuiderzee. Het was er moeilijk varen vanwege ondiepten en geulen met sterke stroming. Toch gingen veel veerdiensten en vrachtroutes kriskras over de Zuiderzee. Bij slecht weer kon het er spoken en dreigde altijd wateroverlast. Na de storm in januari 1916, waarbij in Amersfoort en Marken overstromingen waren geweest en er zestien mensen waren omgekomen, besloot men tot actie over te gaan. In 1918 werd de Zuiderzeewet aangenomen en een jaar later was de Dienst der Zuiderzeewerken opgericht.
De Zuiderzee was overigens een zeer visrijk water. Op de ondiepe gedeelten begunstigde de redelijk rustige stroming de visstand.
Plannen voor een dijk
Het idee om de Zuiderzee af te sluiten bestond al lang. Ten eerste vanwege veiligheid, ten tweede omdat Nederland behoefte had aan landbouwgrond. Zeker tijdens de Eerste Wereldoorlog werd dat duidelijk, toen er voedselschaarste heerste door de ernstig beperkte handelsvaart.
Cornelis Lely (1854-1929) had in de negentiende eeuw al een plan ontworpen om de Zuiderzee af te sluiten en gedeeltelijk in te polderen. Dat kon nu uitgevoerd worden. De eerste stap was de aanleg van een polder bij het eiland Wieringen (1927-1930). Bij de voltooiing van de Wieringermeerpolder was de afsluiting al aan de gang.
Tussen Wieringermeerpolder en Friesland
In 1928 begon men aan de Afsluitdijk: in een vrijwel rechte lijn, gebouwd van steenblokken en basalt op een lichaam van keileem. Aan de Friese kant maakt de dijk een knik om waterloopkundige en bodemtechnische redenen. Vanaf Wieringen en vanuit Friesland naderden de werkploegen elkaar gestaag.
Duizenden arbeiders werkten met de hand, met schoppen en kruiwagens, maakten lange werkdagen onder primitieve omstandigheden. Natuurlijk waren er ook ingenieurs, aannemers en kraanmachinisten bezig, maar het was voornamelijk handenarbeid. De arbeiders kwamen van heinde en verre. Velen moesten tijdens de inmiddels heersende crisis toch ergens emplooi vinden. Het beeld van de zwoegende steenzetter, dat bij het monument op de Afsluitdijk staat, is een eerbetoon aan al deze handarbeiders.
IJsselmeer
Dit meer ontstond in 1932 met het dichten van het laatste stroomgat in de Afsluitdijk, de Vlieter. Noord-Holland en Friesland waren nu met elkaar verbonden. In januari 1933 werd een tolweg over de de dertig kilometer lange Afsluitdijk beperkt opengesteld voor het verkeer.
Binnen enkele jaren werd de zoute Zuiderzee het zoete IJsselmeer. Voor veel voormalige Zuiderzeevissers was dat nadelig: zij verloren hun broodwinning toen de zoutwatervis verdween. Wel was de bijna tweehonderd kilometer vroegere kustlijn een stuk veiliger geworden. Het tweede deel van het grootschalige project, de inpoldering, kon zijn beslag krijgen.
IJsselmeerpolders
Het winnen van land in het nieuwe meer begon met de drooglegging van Urkerland, de latere Noordoostpolder (1942). Van 1950 tot 1968 werden Oostelijk en Zuidelijk Flevoland drooggelegd. Deze drie polders vormen sinds 1986 de nieuwe provincie Flevoland. De aanleg van de Markerwaard, waardoor het laatste Zuiderzee-eiland zou zijn ingelijfd, heeft nooit doorgang gevonden.
Herdenkingen
Lely’s visioen was werkelijkheid geworden, maar hij heeft dit zelf niet meer meegemaakt. Bij de herdenking van zijn honderdste geboortedag in 1954 onthulde koningin Juliana een standbeeld van hem bij Den Oever.
In 2007, bij de herdenking van 75 jaar afsluiting van de Zuiderzee, werd het standbeeld verplaatst naar het al bestaande monument bij de voormalige Vlieter. Postuum is in 2007 de Zuiderzeeprijs toegekend aan Lely. De schilder J.H. van Mastenbroek (1875-1945), die het werk aan de dijk vastlegde in honderden tekeningen en schilderijen, kreeg eveneens postuum deze prijs. Diens realistische kunstwerken en het bewaarde foto- en filmmateriaal geven een impressie van dit omvangrijke project.
De KB bezit veel werken over de Zuiderzee, het IJsselmeer en de Afsluitdijk. In het Waterland paviljoen in de Leeszaal van Nederland staan veel van die werken bijeen.
Literatuur
Links
|
| De dijk / J.H. van Mastenbroek, 2007 |
|
| De steenen spreken : de Zuiderzee kan niet drooggelegd worden : weerlegging van de brochure der ingenieurs van de Zuiderzeewerken / door E. den Herder, 1930 |
|
| De afsluiting en gedeeltelijke droogmaking van de Zuiderzee, 1930 |
|
| Vijfentwintig jaar Afsluitdijk, 1932-1957 / door B. den Oudsten en P. Terpstra, 1957 |
|
| 50 jaar Afsluitdijk : herinneringen van dijkers, denkers en drammers / Paul Robert, Rolf Bos, 1982 |
|
| Hier werd de dijk gesloten : De Afsluitdijk, 2006 |