Argentinië tweehonderd jaar onafhankelijk

Dit dossier is bijgewerkt tot 22 december 2010

Behalve met het vroegere rijksdeel Suriname heeft Nederland een band met een ander Zuid-Amerikaans land: Argentinië. Prinses Máxima, echtgenote van prins Willem-Alexander, is van Argentijnse afkomst. Hieronder meer over Argentinië, het land van tango, rundvlees en Maradona.

Zestiende tot achttiende eeuw

Het gebied dat nu Argentinië heet was dunbevolkt met indianenstammen, toen in het begin van de zestiende eeuw de Spanjaarden er voet aan land zetten. Zij stichtten een nederzetting, die uitgroeide tot het huidige Buenos Aires. De regio was drie eeuwen een Spaanse kolonie. Aanvankelijk waren vooral de noordelijke streken interessant, omdat er goud en zilver in de bodem zat. Over de pampa’s in het binnenland zwierven wilde paarden en runderen en er woonden wat indianenstammen. Alles bijeen was het een achtergebleven en onontwikkeld gebied.

Negentiende eeuw

Overal in Zuid-Amerika kregen de inmiddels gewortelde kolonisten na drie eeuwen genoeg van de Spaanse overheersing. In 1810 werd in Buenos Aires Argentiniës onafhankelijkheid van Spanje uitgeroepen. Generaal José de San Martin streed met een klein leger tegen de Spanjaarden, waardoor hij Argentiniës zelfstandigheid bewerkstelligde. Maar er ontstond geen sterke natie. De heersers in de provincies kwamen niet tot eendrachtige samenwerking met de centrale leiding in Buenos Aires. Een tegenstelling die nog altijd bestaat. Toch lukte het in 1816 een grondwet op te stellen. Sinds 9 juli van dat jaar is Argentinië een zelfstandige staat.

Oorlogen en bloei

Het jonge Argentinië maakte een roerige periode door. De centralistische en federalistische stromingen bestreden elkaar. Juan Manuel de Rosas, een caudillo (krijgsheer), elimineerde met harde hand zijn tegenstanders en werd alleenheerser ten koste van vele levens. Bij die gewelddadigheden kwamen ook veel indianen om.
In 1852 kwam aan Rosas’ wrede dictatorschap een eind. De oorlog tegen Paraguay (1864-1870) en latere burgeroorlogen kostten nog duizenden Argentijnen het leven.
Inmiddels was op de pampa’s de veeteelt tot bloei gekomen. Argentinië voerde op grote schaal schapenwol uit en de uitvinding van koelschepen maakte de export van vlees mogelijk. Arbeidskrachten waren er voldoende door massale immigratie uit Spanje, Duitsland en vooral Italië. Het maakte van Argentinië een Europees aandoend ‘beloofd’ land, ook voor joodse immigranten. Daarnaast was er immigratie uit het Midden-Oosten en Azië. De indiaanse bevolking was vrijwel uitgeroeid.

Twintigste eeuw

Rond 1900 behoorde Argentinië tot ’s werelds rijkste landen. Landbouw en industrie brachten veel geld binnen. Buenos Aires werd een stad met allure. In het land werden spoorwegen, riolering, een telefoonnet en waterleiding aangelegd .
Op sociaal gebied had de bloei zijn gevolgen. Er waren een rijke bovenlaag, een gegoede middenklasse en een arbeidersbevolking ontstaan. Uit Europa waren socialistische denkbeelden overgewaaid, die in Argentinië aansloegen. Er ontstonden strubbelingen tussen de oligarchische bovenlaag, het leger en de links-georiënteerde lagere klassen.

Crises en machtswisselingen

Ook Argentinië werd getroffen door de beurskrach van 1929. De handel liep sterk terug. Het leidde tot ernstige politieke spanningen, waarin het leger aanleiding zag tot een staatsgreep. Het politieke klimaat ondervond invloed van de fascistische ideologie uit Duitsland en Italië, die bij de immigranten uit die landen weerklank vond. Vanaf 1935 trok de economie weer aan, tot de Tweede Wereldoorlog het handelsverkeer ging belemmeren.

Peron

Tijdens de oorlog lag de sympathie van het Argentijns bewind bij de as-mogendheden. Mede daarom oefenden de Verenigde Staten sterke druk uit op Argentinië om de geallieerde zijde te kiezen. Het land bleef lang neutraal, maar de economische situatie was precair. In 1943 vond weer een staatsgreep plaats. Van de nieuwe militaire regering maakte kolonel Juan Domingo Peron deel uit, een bewonderaar van de Italiaanse dictator Mussolini. Peron was zeer populair. Zelfs zozeer, dat de verontruste legerleiding hem gevangen zette. Reeds na enkele dagen was Peron weer vrij en werd president (1946). Hij was geliefd bij arbeiders, ondernemers, de kerk en de middenklase, mede door zijn populaire jonge vrouw Evita (1919-1952).
Argentinië profiteerde volop van de opgebloeide wereldhandel na 1945. Door het Amerikaanse Marshallplan echter kwam er veel handelsverkeer tussen de Verenigde Staten en Europa. De Europese afzetmarkt ging voor Argentinië grotendeels verloren. Het betekende economische neergang en opnieuw een staatsgreep in 1955. Peron moest uitwijken, uiteindelijk naar Spanje.

Terugval en dictatuur

De periode daarna bracht een slinkende handel en sterke inflatie, met weer sociale onrust en politieke instabiliteit. Voor korte tijd keerde Peron terug als president (1973), tot zijn overlijden in 1974. Na weer een turbulente periode volgde de staatsgreep waarbij generaal Videla in 1976 de macht overnam. Diens junta ruimde tegenstanders zonder mededogen uit de weg. Duizenden Argentijnen belandden in de gevangenis of ‘verdwenen’. Verhalen over martelingen en executies gingen de wereld over, veel Argentijnen ontvluchtten hun land.
In 1977 begon een groepje vrouwen in Bueos Aires aan een wekelijkse stille rondgang over het Plaza de Mayo. Zij eisten openheid van zaken over hun verdwenen echtgenoten en zoons. De eerste negen moeders ‘verdwenen’ ook spoorloos, maar anderen namen de rondgang over, jarenlang. Ze werden beroemd als de ‘Dwaze moeders’.

Einde dictatuur

Argentinë bleef instabiel. Om het nationalisme aan te wakkeren liet de junta door het leger in 1982 de Britse Falklandeilanden (de Malvinas) bezetten. Het draaide uit op een afgang, want na amper twee maanden heroverde een kleine Engelse legereenheid de eilanden. Dit gezichtsverlies maakte de impopulaire militaire dictatuur onhoudbaar. In 1984 trad burgerpresident Alfonsin aan. In de daarop volgende jaren kwamen hoge miltairen uit de juntaperiode voor de rechter. De volgende president Menem voerde economische hervormingen door, die successen en ook weer een crisis veroorzaakten. Onder president Nestor Kirchner ging het economisch beter (2003-2007). Kirchner overleed in 2010. Zijn echtgenote Cristina Fernández is de huidige president.

Argentinië en Nederland

In juni 1978 nam Nederland deel aan het wereldkampioenschap voetbal in Argentinië. Daartegen werd geprotesteerd in Nederland, onder meer door cabaretduo Neerlands Hoop (Freek de Jonge en Bram Vermeulen) met hun actie Bloed aan de paal. Nederland ging toch, als een van de favorieten en verloor in de finale van het gastland.
Twintig jaar later was er weer aandacht voor Argentinië, toen kroonprins Willem-Alexander zijn Argentijnse partner Máxima Zorregieta introduceerde. Haar vader was staatssecretaris geweest tijdens de junta (1976-1983). Een onderzoek naar Zorregieta’s rol in die periode bracht geen ernstige feiten aan het licht, zodat het huwelijk kon doorgaan.
Máxima zelf verklaarde nadrukkelijk de junta af te keuren. Bij de presentatie van het boek Voetbal in een vuile oorlog op 25 november 2008 sprak Máxima lang met een woordvoerster van de ‘Dwaze moeders’.

Literatuur

• Titels over twee eeuwen Argentinië