Dossier Prins Bernhard (1911-2004)

Dit dossier is bijgewerkt tot 10 juni 2011

Op 29 juni 2011 is het honderd jaar geleden dat prins Bernhard werd geboren. Sinds hij begin december 2004 op 93-jarige leeftijd overleed heeft hij nog veel van zich doen horen. Zijn handel en wandel waren te volgen in de vierdelige televisie-serie ‘Bernhard, schavuit van Oranje’. Deze serie berust deels op het proefschrift van Annejet van der Zijl Bernhard, een verborgen geschiedenis (2010), dat veel van Bernhards eigen voorstelling van zaken tot ca. 1945 weerlegt.

Jeugd

Bernhard groeide op in Reckenwalde, een landgoed bij het huidige Poolse Woynowo. Zijn familie was niet bijzonder welgesteld. Nadat hij een gymnasiumopleiding had voltooid, volgde Bernhard colleges rechten in Lausanne, München en Berlijn. Hij legde in 1935 het Referendar-examen af. De jonge prins kreeg een betrekking bij een vestiging van het Duitse chemiebedrijf I.G. Farben in Parijs. In die periode bracht hij met vrienden als bon vivants de avonden door.

Juliana en Bernhard

Tezelfdertijd stelde het Nederlands koninklijk hof alles in het werk een huwelijkspartner voor prinses Juliana te vinden. Bernhard hoorde dit en slaagde erin de Nederlandse koninklijke familie enkele malen te ontmoeten. Dat gebeurde eerst tijdens een wintersportvakantie in Igls (Oostenrijk). Het contact tussen Juliana en Bernhard bleef daarna bestaan, mede omdat hij een uitstekende indruk had gemaakt. Koningin Wilhelmina bleek eveneneens gecharmeerd van de vlotte Duitse prins. Uiteindelijk stond niets een verloving in september 1936 meer in de weg. Ook niet, zoals inmiddels duidelijk is, zijn lidmaatschap van de NSDAP. Het feestelijke huwelijk tussen Juliana en Bernhard vond plaats in januari 1937.

Oorlogsdreiging

Het was tevens de tijd van de grote crisis en het nazisme in Duitsland. De oorlogszuchtige taal uit Duitsland en de bezetting van Sudetenland en Oostenrijk deden het ergste vrezen. In opdracht van Wilhelmina ging Bernhard zich in 1939 bezighouden met de inspectie van de Nederlandse krijgsmacht. Nederland liet evenwel niet na zijn neutraliteit te benadrukken, net zoals een kwart eeuw eerder tijdens de Eerste Wereldoorlog. Gedurende de mobilisatie reisde Bernhard het land door om legeronderdelen te bezoeken.

Tweede Wereldoorlog

Na de Duitse inval in mei 1940 week de koninklijke familie uit naar Londen. Wilhelmina bleef met Bernhard het grootste deel van de oorlog in Engeland. Juliana vertrok met de prinsesjes Beatrix en Irene een maand later naar het veilige Canada. Tijdens de oorlog klom Bernhard op in de militaire hiërarchie en behaalde hij in Engeland zijn vliegbrevet. Zoveel mogelijk zette hij zich in voor de strijd tegen het nazi-regime, dus tegen zijn vroegere vaderland.

Invasie en bevrijding

Nadat de geallieerden vaste voet hadden gekregen op het Europese vasteland, kwam de bevrijding van Nederland in zicht. In het voorjaar van 1945 zakte het Derde Rijk langzaam ineen. Inmiddels benoemd tot bevelhebber van de Nederlandse en Binnenlandse strijdkrachten (1944) was Bernhard in mei 1945 aanwezig bij de onderhandelingen over de Duitse capitulatie in Wageningen. Voor zijn inzet tijdens de oorlog ontving hij in 1946 de hoogste militaire onderscheiding, het Commandeurskruis der Militaire Willemsorde.

Na 1945

In 1948 volgde Juliana haar moeder op als koningin der Nederlanden. Bernhard kreeg als taak haar bij te staan, onder andere bij staatsbezoeken. Daarnaast vervulde de prins allerlei maatschappelijke functies op het gebied van economie, sport, natuur en cultuur. Zo was hij vanaf 1954 voorzitter van de Bilderbergconferenties. Deze bijeenkomsten, waar mensen met een vooraanstaande positie op sociaal, politiek, economisch en cultureel terrein uit verschillende landen bijeenkwamen, gaven gelegenheid over tal van ontwikkelingen te discussiëren. In hedendaags Nederlands: ‘netwerken’. Die conferenties vinden nog steeds jaarlijks plaats.

Kwesties

In de jaren vijftig zorgde gebedsgenezeres Greet Hofmans voor spanning aan het hof. Zij had beweerd prinses Marijke van een oogkwaal te kunnen genezen. Daarin slaagde zij niet, maar ze oefende wel sterke invloed uit op Juliana in de richting van het pacifisme, tegen de zin van ‘militair’ Bernhard. Het liep uit op een zeven jaar durend conflict, dat in 1956 werd opgelost, maar de monarchie in gevaar had gebracht.

Lockheed

Bernhards bemoeienis met de Nederlandse handelsbetrekkingen ontspoorde in 1976 door een affaire rond de Amerikaanse vliegtuigfabriek Lockheed. Het bedrijf zou in de jaren zestig en zeventig de prins 1,1 miljoen dollar hebben toebedeeld voor zijn bemiddeling bij de verkoop van militaire vliegtuigen aan Nederland. Bernhard was toen inspecteur-generaal der krijgsmacht. Deze zogeheten Lockheed-affaire kwam aan het licht tijdens openbare verhoren van een onderzoekscommissie van de Amerikaanse Senaat. Bernhard, en wederom de monarchie, kwamen onder druk te staan. Een Commissie van Drie, bestaande uit A. Donner, M. Holtrop en H. Peschar, ging de aantijgingen tegen de prins onderzoeken. Zij vond geen overtuigend bewijs dat de prins geld had aangenomen, daarom werd afgezien van vervolging. De regering-Den Uyl vond niettemin dat Bernhard enkele faux pas had gemaakt. De prins moest een groot deel van zijn functies neerleggen, waaronder het voorzitterschap van de Bilderbergconferentie en zijn functie van Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht.

Laatste jaren

Op het eind van zijn leven kwam Bernhards verleden vaker ter sprake, onder meer of hij lid van de van de NSDAP was geweest? Zelf ontkende de prins dat, maar enkele jaren na zijn overlijden dook er toch een lidmaatschapskaart op. Dan was er de zogeheten stadhoudersbrief: Bernhard zou het nazi-regime hebben aangeboden Nederland als stadhouder te willen besturen. In februari 2004 probeerde de prins deze geruchten te ontzenuwen in een open brief aan de Volkskrant. Na zijn dood verscheen De prins spreekt, een verslag van een aantal interviews die de Volkskrant met hem had gehouden. Hierin onthulde hij het bestaan van twee buitenechtelijke dochters.

Nalatenschap

Op 1 december 2004 overleed Prins Bernhard aan long- en darmkanker. Voor het grote publiek is Bernhard altijd een gewaardeerd lid van het koningshuis geweest. Dat bleek wel, toen na zijn overlijden duizenden aanschoven in de rij bij Paleis Noordeinde om hem een laatste groet te brengen. Zijn langdurige bemoeienis met het Wereldnatuurfonds en de persoonlijke foto’s die hij van zijn kinderen maakte, zijn charme en gemakkelijke optreden, maakten hem tot een van de populairste leden van het vorstenhuis.