Dit dossier is bijgewerkt tot 21 oktober 2010
Op 31 oktober 1860 werd op de markt in Maastricht de 27-jarige Johannes Nathan in het openbaar terechtgesteld, nadat hij schuldig was bevonden aan moord op zijn schoonmoeder. Hij was de laatste Nederlander die in vredestijd deze straf onderging. Tien jaar later stemde de Tweede Kamer met 48 tegen 30 stemmen voor afschaffing van de doodstraf.
Doodstraf als verschijnsel
De doodstraf bestond reeds vóór de christelijke jaartelling, onder meer in het oude Mesopotamië. Uit die periode is de Codex Hammurabi overgeleverd. Ook het Germaanse en het Romeins recht kenden de doodstraf. De uitvoering geschiedde door ophanging, onthoofden, verdrinking enz. Het doel was zowel om aangedaan leed te vergelden als om de maatschappij van gevaarlijke individuen te ontdoen. Openbare terechtstellingen dienden als afschrikwekkend voorbeeld.
Door de opkomst in Europa van het humanisme en de daarmee samenhangende ideeën over de mens als individu, veranderden de opvattingen over de doodstraf.
Doodstraf afschaffen
Het idee de doodstraf af te schaffen won in de achttiende eeuw steeds meer terrein. Verlichte filosofen als Voltaire en Beccaria schreven aanklachten tegen het strafrecht uit die tijd. De laatste verklaarde zich in zijn pamflet Over misdaden en straffen uit 1764 expliciet tegenstander van de doodstraf. Beccaria’s ideeën vonden weerklank. Dat leidde in 1798 onder meer tot opheffing van de tortuur (foltering bij het verhoor) in de Bataafse Republiek. In Toscane (1786) en in Oostenrijk (1787) was de doodstraf toen al afgeschaft. Hierbij speelde wellicht mee dat de groothertog van Toscane en de Oostenrijkse keizer Jozef II broers waren. Deze hervormingen waren van korte duur. Zo werd tijdens de Napoleontische oorlogen in 1803 de doodstraf in Oostenrijk opnieuw ingevoerd.
Rechten van de mens
Het gedachtegoed van de Franse Revolutie en de Verklaring van de Rechten van de Mens en de Staatsburger uit 1789 heeft geen einde gemaakt aan strafrechtelijke wreedheden. Begin 1809 werd het eerste echte Nederlandse wetboek van strafrecht ingevoerd: Het Crimineel Wetboek voor het Koningrijk Holland. Dit wetboek kende nog verschillende vormen van doodstraf, namelijk door de strop of het zwaard. Toen Nederland een jaar later onderdeel van het Franse Keizerrijk werd, golden hier ook de Franse wetten en reglementen. Voor het strafrecht was dit de Code Pénal. In dit Napoleontische wetboek was weinig terug te vinden van de ideeën van Beccaria. De doodstraf was met de Code Pénal niet afgeschaft.
Nederland na 1813
Toen Nederland in 1813 souverein werd veranderde er strafrechtelijk weinig. Het zogeheten Gesel– en Worgbesluit uit datzelfde jaar stelde het Franse wetboek wel op enkele punten bij. Zo werd de guillotine vervangen door de galg(!). Het zou nog 73 jaar duren voor de Code Pénal vervangen werd door het Wetboek van Strafrecht. In 1854 werd door nieuwe wetgeving wel het aantal misdrijven waarvoor de doodstraf kon worden opgelegd sterk ingekrompen. Na de laatste terechtstelling in 1860 heeft de koning feitelijk altijd gratie verleend. Dit leidde ertoe dat in 1870 de doodstraf uit het gewone strafrecht werd geschrapt.
Bijzondere rechtspleging
In 1943, midden in de Tweede Wereldoorlog, heeft de Nederlandse regering in ballingschap de doodstraf nog voor korte tijd ingevoerd en na de Duitse capitulatie opgelegd. Door deze zogeheten 'Bijzondere Rechtspleging' werden 152 oorlogsmisdadigers ter dood veroordeeld. Uiteindelijk zijn er veertig van hen daadwerkelijk gefusilleerd. De laatste executies vonden plaats op 21 maart 1952 op de Waalsdorpervlakte. Na de oorlog werd de doodstraf opnieuw afgeschaft.
Militair strafrecht
In het Nederlandse militaire- en oorlogsstrafrecht bleef tot 1983 de doodstraf in tijd van oorlog gehandhaafd. Uiteindelijk werd in dat jaar in de Grondwet vastgelegd dat de doodstraf niet kan worden opgelegd (artikel 114). In 1990 worden de laatste vermeldingen van de doodstraf uit het militaire- en oorlogsstrafrecht geschrapt. Sindsdien kent Nederland geen enkele vorm van doodstraf meer.
Anno 2010
Curieus is dat toch niet in het héle Koninkrijk der Nederlanden de doodstraf is afgeschaft. Op de voormalige Nederlandse Antillen bestond de doodstraf nog. Op 10 oktober 2010 zijn Bonaire, Sint Eustatius en Saba bijzondere gemeenten van Nederland geworden. De (straf)wetgeving op deze eilanden zal geleidelijk worden vervangen door de Nederlandse. Dat betekent dat sinds die datum tijdelijk de doodstraf van toepassing is in drie Nederlandse gemeenten.
Wereldwijd kennen nog altijd meer dan 65 landen de doodstraf, waaronder China, Japan en de Verenigde Staten. In 2010 kwam Iran in het nieuws, omdat een vrouw was veroordeeld wegens overspel. Dat zou voor haar dood door steniging betekenen. In de Verenigde Staten ontstond ophef omdat een zwakgegaafde vrouw werd geëxecuteerd vanwege een dubbele moord. Organisaties als Amnesty International voeren al jaren wereldwijde actie tegen de doodstraf.
Eind oktober 2010 werd aan de Universiteit van Maastricht, 150 jaar na de executie van Johannes Nathan, het congres ‘De doodstraf voorbij’ gehouden.
Het relaas van Nathans executie is opgenomen in het Groot verhalenboek van Maastricht, deel twee (2011).
Literatuur
Links
- Website ACAT Nederland
- Congres ‘De doodstraf voorbij’ op de Universiteit van Maastricht 28 en 29 oktober 2010
|
| De doodstraf in Nederland : de doodstraf moet zoo spoedig mogelijk uit het algemeene Nederlandsche strafregt verdwijnen / A. Ruhranus, 1866 |
|
| Over misdaden en straffen / Cesare Beccaria; oorspr. uit 1764, Ned. editie uit 1982 |
|
| De bedenkingen van J. L. de Bruyn Kops tegen de afschaffing der doodstraf bestreden / P. van Bemmelen, 1865 |
|
| De bijbel en de doodstraf : ds. L.J. van Rhijn bestreden / door P. van Bemmelen, 1865 |
|
| The barbaric punishment : abolishing the death penalty / by Hans Göran Franck, 2003 |