Max Euwe, wereldkampioen schaken (1935)

Dit dossier is bijgewerkt tot 10 december 2010

Op 15 december 2010 is het precies 75 jaar geleden dat Max Euwe de geboren Rus Alexander Aljechin versloeg. Zo werd hij de enige Nederlander die het ooit presteerde om wereldkampioen schaken te worden.

Jonge jaren

Machgielis Euwe wordt op 20 mei 1901 in de dan nog zelfstandige gemeente Watergraafsmeer geboren. Zijn beide ouders schaken en op vierjarige leeftijd heeft Max de spelregels al onder de knie. Op de HBS is voetballen aanvankelijk zijn belangrijkste vrijetijdsbesteding. Pas als hij in de vierde klas zit wordt schaken zijn echte hobby. Hij is dan lid van het Verenigd Amsterdams Schaakgenootschap (VAS). In 1918 gaat Euwe wiskunde studeren aan de Gemeentelijke Universiteit. In de daarop volgende jaren ontwikkelt hij zich tot een geducht schaker. Hij speelt in Amsterdam tegen sterke buitenlanders als de Hongaren Maroczy, Réti en de Rus Tartakover. Ook speelt hij op toernooien in het buitenland. In 1921 wordt hij voor de eerste keer Nederlands kampioen.

Schaken en studie

In 1927 neemt Aljechin het wereldkampioenschap over van de Cubaan Capablanca. In die tijd eindigt Euwe meestal als subtopper, maar in Bern 1932 en Zürich 1934 wordt hij tweede, achter de wereldkampioen. Ondertussen promoveert hij in 1926 cum laude op een wiskundig onderwerp: Differentiaalinvarianten van twee covariante-vectorvelden met vier veranderlijken. In datzelfde jaar trouwt hij en gaat lesgeven aan het Gemeentelijk Meisjeslyceum in Amsterdam.

Tegen Aljechin

In 1933 bereikt hem een uitnodiging van Aljechin om een match te spelen, “desnoods om het wereldkampioenschap”. Euwe meent weinig kans te maken, maar de Oostenrijker Hans Kmoch haalt hem toch over. Euwe bereidt zich niet alleen schaaktechnisch degelijk voor, maar voor het eerst in de schaakgeschiedenis ook conditioneel. Hij zwemt, tennist, leert zelfs boksen en begint elke dag met een ijskoude douche. Tegenstander Aljechin doet nooit aan sport, is een stevige drinker en fervent roker.

Het wereldkampioenschap

In oktober 1935 is het dan zover. De confrontatie kent een ongekende media-aandacht. Euwe verliest de eerste partij, maar de tweede wint hij overtuigend. De negende partij wordt gespeeld in Euwes eigen Meisjeslyceum, maar hij verliest en het staat 6-3 voor Aljechin. De nerveuze Aljechin zet zichzelf steeds meer onder druk. Hij wil niet alleen winnen, maar ook briljant spelen. Dat breekt hem op in de tiende partij. Na de vijftiende partij in Baarn staat het gelijk: 7½ -7½, maar na de negentiende partij in Zeist staat Euwe weer 2 punten achter.

Euwe in het offensief

Daarna verandert Aljechin van tactiek: hij gaat consolideren. Euwe moet nu wel de rol van aanvaller op zich nemen. Na de eenentwintigste partij staat het voor de tweede keer gelijk. De doorslag geeft de zesentwintigste partij, de ‘Parel van Zandvoort’ (Euwe deed van de 47 zetten er 19 met hetzelfde paard!). Vlak voor het einde van de match staat Euwe twee punten voor. De zevenentwintigste verliest hij echter, de marge is nog één punt. De twee volgende partijen eindigen met remise.

De finale

De laatste partij in het Bellevue te Amsterdam is op een zondagavond. Tweeduizend toeschouwers zitten in drie zalen op elkaar gepakt als was het een voetbalwedstrijd. Aljechin heeft genoeg aan een gelijke eindstand van 15-15. Bij de zevenentwintigste zet staat hij 2 pionnen achter. Toch wil hij, tot vlak voor het moment van afbreken, niet ingaan op Euwes remiseaanbod. Dan vraagt Aljechin aan Euwe: “Moeten we afbreken of kan ik u nu al feliciteren?” Zwijgend schudden zij elkaar de hand. Een daverend applaus en een gejuich breken los. Nadat het publiek eindelijk tot zwijgen is gebracht spreekt Aljechin de woorden: “Es lebe Schachweltmeister Euwe, es lebe Schachliebend Holland”. Weer eens een vrolijk geluid tijdens de crisistijd.

Na de jaren dertig

Na de Tweede Wereldoorlog poogt Euwe weer op het hoogste niveau te schaken, maar zonder veel succes. In maatschappelijk opzicht gaat het veel beter. Hij wordt buitengewoon hoogleraar in de methodologie van de automatische informatieverwerking aan de Nederlandse Economische Hogeschool te Rotterdam en gewoon hoogleraar aan de Katholieke Hogeschool te Tilburg. In de periode 1970-1978 is Euwe president van de wereldschaakbond FIDE. Hij overlijdt in 1981.

In de eenentwintigste eeuw

Max Euwe is niet vergeten. Nog altijd verschijnen herdrukken van zijn werken, in Nederland en in het buitenland. Zoals een biografie in het Russisch of een werk over hem van onder andere Kasparov in het Hongaars.

De KB bezit de een van de grootste collecties schaakboeken ter wereld, waaronder veel werken door en over Euwe. In de Leeszaal van Nederland staat een selectie boeken in het zogeheten schaakpaviljoen.