'Leest u mijn boeken maar' Pim Fortuyn (1948-2002)

Dit dossier is bijgewerkt tot 20 april 2012

‘Leest u mijn boeken maar’ antwoordde Pim Fortuyn steevast als hem gevraagd werd naar zijn politieke programma. Dat zijn negentien boeken. Zijn vele tientallen columns voor onder andere Elsevier en het Haarlems Dagblad zijn gebundeld in nog eens vijf boekjes. Hij leverde bijdragen aan zeven artikelenbundels en zes gepubliceerde adviesrapporten. Een aantal van zijn boeken is in een herziene versie later nogmaals uitgegeven.

Polarisatie

Pim Fortuyn is zeker de meest spraakmakende Nederlandse politicus van de nog jonge 21e eeuw. Zijn politieke carrière duurde nog geen negen maanden, maar kenmerkte zich door heftige emoties en een tot dan in Nederland ongekende polarisatie tussen voor- en tegenstanders. Je droeg Pim Fortuyn op handen of je haatte hem. Op 6 mei 2002 werd hij uit politieke motieven in Hilversum vermoord.

Politieke erfenis

Zijn politieke erfenis is nog manifest. Na het debacle van zijn aanvankelijk succesvolle partij de Lijst Pim Fortuyn, die beroofd van zijn leider ten onder ging aan onophoudelijk geruzie, wendde zijn electoraat zich grotendeels tot de oud VVD-coryfeeën Rita Verdonk en Geert Wilders. Beiden traden op eigen wijze in het voetspoor van Fortuyn. Hun ideeëngoed en politieke stijl kenmerkt zich door populisme, een beroep op de vermeende volkswil (Henk en Ingrid), nadruk op de Nederlandse identiteit (Trots op Nederland) en keert zich tegen immigratie en de islam. Zowel Fortuyn als zijn politieke erfgenamen zijn niet te plaatsen in de traditionele links-rechts indeling. Klassieke rechtse thema’s als immigratiebeperking en nationalisme combineren zij met vertrouwde linkse thema’s als het behoud van de verzorgingsstaat en het opkomen voor de gewone man. Tien jaar na Pim Fortuyns politieke avontuur worstelen de traditionele partijen er nog steeds mee hoe zich te verhouden tot dit inmiddels niet meer zo nieuwe politieke fenomeen.

Partijprogramma?

De claim van Fortuyn dat zijn politieke programma terug te vinden is in zijn boeken noopt tot nader onderzoek. Dan zijn twee vragen interessant. Een partijprogramma wordt geacht over alle aspecten van het landsbestuur iets van een visie te bevatten. Heeft Fortuyn die of beperkt hij zich, van huis uit socioloog, tot enkele onderwerpen? Ten tweede verschenen zijn boeken over een periode van meer dan 20 jaar (1980-2002). Fortuyns ideeën zullen in twee decennia niet stil zijn blijven staan. Bij een intellectueel en academicus als Fortuyn zal er sprake zijn geweest van voortschrijdend inzicht. Welke boeken geven het politieke programma van Fortuyn duidelijk weer?

Marxist

Om met de laatste vraag te beginnen: zoals zovelen van zijn generatie begon Fortuyn (geboren in 1948) zijn academische carrière als marxist. Fortuyn kwam dus zelf van links. Dat blijkt ook uit zijn proefschrift uit 1980 over de sociaal-economische politiek in Nederland, waarin hij het prijs- en het loonbeleid van de kabinetten Drees uiteenzet. In de loop van de jaren ’80 bewogen zijn denkbeelden zich langzaam in een andere richting. In 1988 zegde hij het lidmaatschap van de Partij van de Arbeid op, omdat hij met zijn ideeën geen voet aan de grond kreeg binnen de partij. Daarin speelde ook zijn persoonlijkheid een rol. Met zijn confronterende stijl joeg hij veel mensen tegen zich in het harnas. In Groningse universitaire kringen werd wel van ‘De wet van Pim’ gesproken: ‘Waar Pim komt, komt ruzie’.

Welke boeken?

Niet alleen in de praktijk, ook in zijn theorievorming vormt het conflict, de dialectiek, uitgangspunt van zijn denken. In zijn boek Zonder Ambtenaren (1990) zet hij dit in de hoofdstukken ‘Laten we het met elkaar oneens zijn’ en ‘Moderniseren kan niet zonder botsing van ideeën’ uiteen. Deze dialectische uitgangspunten botsen frontaal met het gangbare poldermodel en het consensusstreven in de Nederlandse samenleving. Fortuyn begint zich dan bewust buiten de politieke orde te plaatsen. En hij bestookt die politieke orde voortdurend vanaf de zijlijn, met name door zijn columns in diverse bladen, met provocerende en radicale voorstellen, hoe het volgens hem beter kan en anders moet. Het lijkt er dan ook op dat zijn publicaties vanaf 1990 min of meer als zijn politieke testament, zijn politieke programma te beschouwen zijn, en die van voor die tijd niet, of vooral als voorlopers beschouwd kunnen worden.

Een brede visie

Dat politieke programma van Fortuyn is breed. In zijn boeken ontvouwt hij visies op bijna alle aspecten van de samenleving. Zoals te verwachten ligt daarbij een zwaartepunt op sociologische en sociaal-economische aspecten. Hij schrijft uitgebreid over het openbaar bestuur, de economische inrichting van de samenleving en natuurlijk over de rol van de islam. Daarnaast zijn sociale zekerheid, werkgelegenheid en gezondheidszorg regelmatig terugkomende thema’s.
Eigenlijk zijn er drie boeken die eruit springen. Ten eerste is dat Aan het volk van Nederland (1992). In dit werk met zijn wat pathetische titel maakt hij een analyse van de Nederlandse samenleving als geheel en roert hij tal van onderwerpen aan. Dit boek geeft vooral kritiek en komt met weinig oplossingen. Deze kritiek spitst hij toe in De puinhopen van acht jaar Paars (2002). In dit boek presenteert hij een breed scala aan ideeën en voorstellen hoe het anders zou moeten op het gebied van gezondheidszorg, onderwijs, veiligheid, de verzorgingsstaat, landbouw, ruimtelijke ordening, het openbaar bestuur, immigratie, buitenlandse politiek en defensie. In april 2002, vlak voor zijn dood, volgt zijn laatste boek De verweesde samenleving. Dit is een filosofisch-theoretische onderbouwing van zijn ideeëngoed, een beginselprogramma. Zelf noemt hij het een religieus-sociologisch traktaat.

Geen verkiezingsprogramma

Met enig recht kan Fortuyn dus zeggen ‘leest u mijn boeken maar’. Er zitten evenwel serieuze beperkingen aan die boeken. Ten eerste is het niet direct duidelijk welke van zijn boeken voor Fortuyn het zwaarst wegen. Met een verwijzing naar ‘zijn’ boeken, dat zijn er tientallen, stuurt hij ook de oprecht geïnteresseerden het bos in. Daarnaast vormt Fortuyn een eenmansbedrijf dat niet kan bogen op deskundigheid op alle gebieden en dat geen partijapparaat of wetenschappelijk bureau achter zich heeft. Zijn paragrafen over bijvoorbeeld landbouw, defensie of ruimtelijke ordening zijn daarom niet veel meer dan de mening van een goed geïnformeerde burger. Het is moeilijk die serieus te nemen. Al moet gezegd worden dat de verkiezingsprogramma’s van politieke partijen ook niet altijd op alle onderdelen even goed onderbouwd zijn. Ten derde schrijft Fortuyn zijn boeken in een pamflettistische en confronterende stijl. Hij levert niet of nauwelijks cijfermatige onderbouwing. Voor het CPB is het niet mogelijk de ideeën van Fortuyn door te rekenen. Daardoor is het onmogelijk de financieel-economische impact van zijn ideeën te beoordelen, noch een kwantitatieve vergelijking met de programma’s van andere partijen te maken.

Leest u mijn boeken alstublieft

De boeken van Pim Fortuyn geven een goed beeld van zijn gedachtegoed. Een samenhangend, overzichtelijk en onderbouwd verkiezingsprogramma vormen ze echter niet.
De boeken maken ook iets anders duidelijk. Op de meeste staat zijn portret niet zoals gebruikelijk op de achterflap, maar pontificaal op de voorzijde: hij is onberispelijk gekleed, de huid glimmend van de dagcrème, een bedachtzame pose, vaak de hand aan de kin. Die beeldtaal spreekt boekdelen. Dit is een man die graag gezien wil worden, een man die bewonderd wil worden. En vooral een man die heel graag serieus genomen wil worden: ‘Leest u mijn boeken alstublieft’.

De politieke partij Lijst Pim Fortuyn werd in februari 2002 opgericht en heeft bestaan tot 2008. Daarnaast bestond van 2003 tot 2008 het wetenschappelijk bureau van de partij, de prof. dr.W.S.P. Fortuyn Stichting.
De KB bezit alle werken die Fortuyn heeft geschreven en veel titels over zijn politieke activiteiten.