Henry Hudson in New York 1609

Dit dossier is bijgewerkt t/m 1 september 2009

In september 2009 gaat het in en rondom New York om één man: Henry Hudson. Met tal van activiteiten herdenken de Amerikanen dat 400 jaar geleden deze Engelse zeevaarder als eerste Europeaan de baai van New York binnenvoer en hiervan verslag uitbracht. Omdat Hudson onder Nederlandse vlag voer kan Nederland dit feest toevoegen aan de lijst van recente jubilea, waarvoor onze zeevarende voorouders verantwoordelijk zijn.

De specerijenroute naar Azië

In het begin van de zeventiende eeuw verhandelen de grootmachten Spanje en Portugal specerijen die zij uit Azië halen. De zeeroutes naar de specerijenlanden lopen via Kaap de Goede Hoop en Kaap Hoorn, gevaarlijke zeewegen vol piraten en rivalen. Een jonge Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC, opgericht in 1602) is op zoek naar een route via het noorden. Naar deze zeeweg 'om de noord' zoeken de Engelsen dan al een halve eeuw. Ook Willem Barentsz had zijn geluk al beproefd, maar het was vanwege de bevroren zeeën nog niemand gelukt om door te stoten naar Azië. De VOC houdt de pogingen van de Engelsen nauwlettend in de gaten. Zij ziet haar kans schoon als Henry Hudson terugkeert van een tweede poging om de noordelijke doorvaart te volbrengen. Hudson treedt in dienst van de VOC. Voor een bedrag van 800 gulden gaat hij met een Hollands schip op zoek naar de doorvaart naar Azië via de noordelijke route. De opdrachtgevers benadrukken in het contract dat Hudson de route moet zoeken ten noorden van Rusland, de noordoostelijke doorvaart.

IJs, ijs en nog eens ijs

Onder commando van Hudson vertrekt op 25 maart 1609 de Halve Maan uit de haven van Amsterdam. Eigenlijk weet de schipper dat de noordoostelijke route een illusie is. Na het ronden van de Noordkaap stapelen de tegenslagen zich op. Hudson is niet van plan om voor de derde keer zonder resultaat in de thuishaven terug te keren. Tegen de uitdrukkelijke wens van zijn opdrachtgevers in laat hij de Halve Maan geen koerszetten naar Rusland, maar naar Amerika, waar de Engelsen al gedeeltelijk bekend zijn.

De oceaan over
Op 1 juli is de Halve Maan de Atlantische Oceaan overgestoken en Newfoundland komt in zicht. Nu nog op zoek naar een doorvaart naar Azië. Richting noord leidt alleen maar naar ijs, dus zet hij koers naar het zuiden op zoek naar de monding van een rivier die naar Azië leidt. Vanwege het slechte weer en de stroming is het niet mogelijk om dicht bij de kust te blijven. Na anderhalve maand is hij aangeland op een punt dat al meermalen bevaren is door zijn voorgangers. Hij slaagt erin het schip te keren en de Halve Maan vaart langs de kust noordwaarts. De latere Delawarebaai ziet er veelbelovend uit, maar blijkt moeilijk bevaarbaar.

De Halve Maan bij Manhattan

De volgende baai komt op 2 september in zicht. Er komt zo’n sterke stroming uit, dat Hudson besluit om daar binnen te varen. De volgende dag bevindt de Halve Maan zich in de buitenste baai van het huidige New York. Het blijft gissen waar het schip de week daarna precies is geweest, maar wel staat vast dat Hudson de baai heeft verkend en handel heeft gedreven met de lokale bevolking.
Na een week wordt het tijd om een van de rivieren te verkennen. Hudson zet koers naar een veelbelovende rivier die later zijn naam zal dragen. Zelf noemt hij het de ‘River of Mountains’. Hij passeert eerst een eiland dat de lokale bevolking Mannahattes noemt. De rivier blijkt moeilijk bevaarbaar. Na twee weken - ter hoogte van wat nu Albany heet - geeft Hudson het op en de Halve Maan keert zijn steven. Op 4 oktober bevindt het schip zich weer in de Atlantische Oceaan. (Een kaart met de route die Hudson heeft gevaren.)
Hudson zet koers naar Engeland, wellicht om het Engelse deel van zijn bemanning af te zetten. In Dartmouth legt de overheid het schip aan de ketting, want Hudson wordt als Engelse kapitein op een Hollands schip beschuldigd van verraad. Niettemin bereikt het verslag van Hudsons expeditie uiteindelijk toch zijn Hollandse opdrachtgevers.

Eeuwfeesten in 1909 en 2009

In 1909 is het derde eeuwfeest van Hudsons reis veel luister bijgezet. Ook toen stond New York de gehele maand september in het teken van Henry Hudson en de naar hem vernoemde rivier. Hoogtepunt vormde ongetwijfeld de overdracht van de replica van de Halve Maan, de Nederlandse bijdrage aan de festiviteiten. Dit schip werd gebouwd in de winter van 1908/09 op de marinewerf in Amsterdam en op een stoomschip van de Holland-Amerika Lijn naar New York vervoerd. Tijdens een indrukwekkende vlootschouw zeilde de replica langs de rivieroevers, die zwart zagen van de toeschouwers. Uiteindelijk meerde de Halve Maan aan bij Riverside Park op Manhattan, waar hij met veel ceremonieel werd overgedragen aan het Amerikaanse feestcomité.
Het feestcomité kwam naderhand in de rode cijfers terecht en wist niet goed wat te doen met de replica. De Halve Maan wisselde enkele malen van eigenaar en ligplaats, tot hij in 1931 in vlammen opging.
In 1989 bouwde het New Netherland Museum in Albany een tweede replica. Dit schip doet dienst als reizend museum.
In september 2009 zal onder meer een aantal speciaal aangevoerde Nederlandse platbodems aan de herdenkingen bij New York deelnemen. Om de goede betrekkingen tussen Nederland en de Verenigde Staten te benadrukken zullen prins Willem-Alexander en prinses Maxima bij de diverse festiviteiten aanwezig zijn.

Boeken over Hudson

In de literatuurlijst hieronder staan titels uit de KB-collectie over Henry Hudson. Daarnaast bezit de KB de officiële publicaties die zijn uitgegeven naar aanleiding van eerdere herdenkingen. Tot slot staat er een overzicht van literatuur over Nieuw-Amsterdam en Nieuw-Nederland.