Klaas de Jonge in Pretoria (1985)

Dit dossier is bijgewerkt tot 18 juni 2010

Vanwege het wereldkampioenschap voetbal in Zuid-Afrika een blik op de relatie Nederland – Zuid-Afrika in de jaren ’80 van de vorige eeuw. In juli 1985 gingen er veel berichten van zuid naar noord. Niet over voetbal, maar over de affaire-Klaas de Jonge.

Koloniaal verleden

Nederland heeft oude banden met Zuid-Afrika. In 1652 stichtte Jan van Riebeeck de zogenaamde Kaapkolonie, die later Kaapstad ging heten. De kolonie diende als verversingsplaats voor de VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie) en werd, na enkele oorlogen met Afrikaanse stammen, in noordelijke richting uitgebreid. Na de VOC-periode viel de regio in Engelse handen en werd een Britse kolonie. In 1910 kreeg de Unie van Zuid-Afrika onfhankelijkheid en maakte deel uit van het Britse Gemenebest.

Banden met Nederland

Nederland had bijna anderhalve eeuw over het gebied geheerst en er bleven, nadat de Britten het gezag hadden overgenomen, nauwe banden met Zuid-Afrika bestaan. Dat kwam mede door het Afrikaans, dat aan de Nederlandse taal verwant is. Tijdens de Boerenoorlog (1899-1902) voelden veel Nederlanders – tot aan koningin Wilhelmina toe – sympathie voor de Boeren, die een bij voorbaat verloren strijd tegen de Britten voerden.

Apartheid

Vanaf 1948 werden in Zuid-Afrika de apartheidswetten van kracht. Die hielden in dat het blanke en het zwarte ras gescheiden moesten leven. Voor veel Nederlanders verminderde door deze rassendiscriminatie, die herinneringen aan de jodenvervolging opriep, de sympathie voor Zuid-Afrika. Het werd een ‘verboden’ land, dat vaak negatief in het nieuws kwam en internationaal met boycots te maken kreeg op economisch, sportief en cultureel gebied. In Nederland kwamen er bijvoorbeeld acties tegen Outspan sinaasappelen. (“Pers geen Zuid-Afrikaan uit!”). Schrijvers weigerden Zuid-Afrika te bezoeken. Toch was ‘Apartheid’ misschien wel het meest bekende Nederlandse woord buiten ons land.
Ook binnen Zuid-Afrika bestond verzet tegen de Apartheid. Vooral het ANC (African National Congress) en zijn voorman Nelson Mandela werden bekend. Elders in de wereld hielpen particuliere organisaties het ANC, zoals in Nederland het Komitee Zuidelijk Afrika en de Anti-Apartheidsbeweging Nederland.

Klaas de Jonge

Een van de personen die het ANC steunden was Klaas de Jonge (1937). Hij studeerde politieke en sociale wetenschappen in Amsterdam aan de ‘linkse’ UvA (Universiteit van Amsterdam). Gaandeweg kreeg hij belangstelling voor Afrika en de bevrijdingsbewegingen op dat continent.
Eind jaren zestig reisde hij voor onderzoek naar Afrika en verbleef in verschillende landen. Daar wilde hij echt bijdragen aan het bereiken van een socialere samenleving in de Afrikaanse staten. Tegelijk wilde hij de strijd tegen de Apartheid steunen. Hoewel hij in principe geweld afwees, vond hij het tegen de nietsontziende Zuid-Afrikaanse regeringsleiders onontkoombaar.

Wapensmokkel

Begin jaren tachtig ging De Jonge benodigdheden voor bommen en wapens Zuid-Afrika binnensmokkelen. Hij had contacten met leden van het Zuid-Afrikaanse verzet. Een aantal malen verliep dat goed, tot hij op 23 juni 1985 werd gearesteerd. De Zuid-Afrikaanse politie vond een verborgen radio en een pistool in zijn auto. Tijdens het onderzoek naar De Jonges handel en wandel wist hij op 9 juli de Nederlandse ambassade in Pretoria binnen te vluchten. De Zuid-Afrikaanse politie haalde hem daar weer uit.

Verblijf in de ambassade

Dat leidde tot een stevig diplomatiek incident. Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken nam de zaak hoog op en stond erop dat De Jonge werd teruggebracht. De affaire werd voorpaginanieuws. Uiteindelijk kwam De Jonge terug in het ambassadegebouw op 19 juli 1985. Maar hij kon dat gebouw niet meer verlaten, want dan wachtte arrestatie. Zo begon een bizarre gijzeling die meer dan twee jaar zou duren. Zijn belevenissen op die paar vierkante meter legde De Jonge vast in zijn Dagboek uit Pretoria (1987).

Vrijlating

In september 1987 kon De Jonge uiteindelijk het ambassadegebouw en Zuid-Afrika verlaten, nadat langs diplomatieke weg een uitwisseling van diverse personen was overeengekomen. Hij bleef daarna betrokken bij de Nederlandse Anti-Apartheidsbeweging en later bij de zogenaamde Waarheidscommissie. Deze laatste deed onderzoek naar de gang van zaken onder het inmiddels afgeschafte apartheidsregime.

Einde aan de Apartheid

In de jaren negentig kwam namelijk een einde aan de Apartheid tijdens het bewind van president De Klerk. In 1990 kwam Mandela na jarenlange gevangenschap vrij en vier jaar later werd hij de eerste zwarte president van Zuid-Afrika. Het land kreeg een nieuwe grondwet, die aan de rassenscheiding een eind maakte. Voor veel zwarten kwamen er kansen om zich te ontwikkelen, maar nog altijd kent Zuid-Afrika veel armoede en criminaliteit.