Lodewijk Napoleon, koning van Holland (1806-1810)

Dit dossier is bijgewerkt tot 30 juni 2010

In mei 1806 besloot keizer Napoleon in plaats van een raadpensionaris in Nederland een koning te benoemen. Dat werd zijn broer Louis, later bekend als Lodewijk Napoleon, koning van Holland (1806-1810). De enige koning van Nederland die geen deel uitmaakte van het vorstenhuis Oranje-Nassau.

Militair of schrijver?

Voor Louis (1778-1846) lag bijna vanzelfsprekend een militaire carrière in het verschiet, maar zijn deelname aan Napoleons Italiaanse campagne in 1797 werd geen succes. Napoleon nam Lodewijk een jaar later mee op veldtocht naar Egypte om hem verder in de krijgskunde te bekwamen. Ook tijdens deze campagne toonde Louis zich geen echte militair. Integendeel, hij had meer belangstelling voor literatuur en kunst. Daarbij speelde zijn zwakke gezondheid (een beschadigde rugwervel en reumatiek) mede een rol. Hij zou liever schrijver zijn geworden.

Napoleons strategie

Keizer Napoleon benoemde na zijn overwinning bij Austerlitz in 1805 familieleden als staatshoofd van de veroverde naties. Zo wilde hij greep houden op zijn grote keizerrijk. Voor Louis was de rol van koning van Holland weggelegd. ‘Onderhandelingen’ hierover met een Hollandse afvaardiging vonden plaats in de lente van 1806. De Hollanders weigerden aanvankelijk hun republiek op te geven, maar hadden weinig te kiezen. Zij konden instemmen met een koninkrijk onder Louis of inlijving bij Frankrijk. De koning in spe werd trouwens geheel buiten die onderhandelingen gehouden.

Koning Lodewijk Napoleon

Op 4 juni trad Rutger Jan Schimmelpenninck, de ‘ongekroonde koning van de Bataafse Republiek’, terug als raadpensionaris. Een dag later benoemde keizer Napoleon Louis tot koning van Holland. ‘Wees Hollander met de Hollanders, maar vergeet nooit Fransman te zijn’ kreeg de verse koning als boodschap mee. Lodewijk Napoleon was niet echt gecharmeerd van deze benoeming, maar hij aanvaardde zijn lot.

Staatshoofd in Holland

Op 15 juni vertrok Lodewijk naar Den Haag en betrok het paleis Huis ten Bosch. Hij bracht zijn echtgenote, Hortense de Beauharnais, mee. Ze hadden een ongelukkig huwelijk, dat was opgedrongen door de keizer. Hortense keerde al vrij snel terug naar Parijs.
Eenmaal in functie verdween de aanvankelijke scepsis van de nieuwe koning snel. Hij begon zich staatshoofd van Holland te voelen en daarnaar te handelen. Dit bracht hem in conflict met de keizer, want hij leverde bijvoorbeeld niet genoeg soldaten voor het Franse leger. Het ‘continentaal stelsel’, de handelsblokkade van Engeland, verliep ook niet goed, want Holland bleef smokkelhandel voeren met de vijand overzee. Uiteraard tot ongenoegen van de keizer.

Lege schatkist

Lodewijk Napoleon trof bij zijn aankomst in Den Haag een lege schatkist aan. De Franse keizer weigerde die aan te vullen, want hij meende dat Holland rijk genoeg was. Omdat vooral de militaire uitgaven het begrotingstekort hadden veroorzaakt, besloot de koning leger en vloot te reorganiseren en goedkoper te maken. Keizer Napoleon was hier niet gelukkig mee. Lodewijk nam zijn taak als vorst van Holland echter serieus.

Betrokken als koning

Bij rampen als de ontploffing van het kruitschip in Leiden in 1807 en de overstroming in de Betuwe in 1809 schoot Lodewijk te hulp. Hij organiseerde inzamelingsacties en stelde onderdak beschikbaar. Zijn reizen door Holland brachten hem in contact met de bevolking, waardoor hij steeds minder ‘die anonieme vazal van zijn grote broer werd’. Omdat scheepvaart en visserij belemmerd werden, richtte hij zijn aandacht op nijverheid en landbouw. Taaladviezen kreeg de koning van o.a. Willem Bilderdijk. Lodewijks uitspraak was niet altijd vlekkeloos; zijn opmerking: ‘Iek ben konijn van Olland’ werd legendarisch. Hij verwierf gaandeweg toch een zekere populariteit in Holland.

Verschillende paleizen

Om overal in Nederland gezien te worden, liet Lodewijk paleizen als Huis ten Bosch, Soestdijk en Het Loo voor zich inrichten. In Utrecht werd aan de Drift zelfs een aantal panden tot paleis omgebouwd (die nu een deel van de Universiteitsbibliotheek huisvesten). Dat werd een dure aangelegenheid, met een toch al slecht gevulde staatskas. De koning heeft er overigens maar kort verbleven. Hij nam zijn intrek in het paleis op de Dam in Amsterdam, maar verbleef ook vaak in paleizen met een groenere omgeving. Op die paleizen werden regelmatig muziek- en toneeluitvoeringen gegeven.

Staatsinrichting en centralisatie

Naar Frans model begon Lodewijk het Hollands bestuur te centraliseren en te moderniseren. Zo werden de burgerlijke stand en het kadaster ingevoerd. Enkele commissies gingen een nieuw Wetboek van Strafrecht en een nieuw Burgerlijk Wetboek voorbereiden. Er kwamen nieuwe belastingwetten; joden en katholieken kregen dezelfde rechten als protestanten.
In 1806 werd de nationale bibliotheek omgedoopt tot Koninklijke Bibliotheek en kreeg grote bedragen voor haar collecties. Tijdens Lodewijks regeerperiode kwamen ook het Algemeen Rijksarchief (nu Nationaal Archief) en het Koninklijk Instituut van Wetenschappen, Letterkunsten en Schoone Kunsten (nu KNAW) tot stand.

Einde aan het koningschap

De conflicten tussen de keizer en de koning bleven bestaan. De Engelse inval in Zeeland (1809), de slecht gevulde staatskas en het steeds te weinig militairen leveren voor het Franse leger zinden de keizer niet. Hij verdacht Lodewijk er zelfs van gemene zaak met de Engelsen te maken.
Er kwamen geruchten over annexatie van het koninkrijk. In de privésfeer - een eventuele scheiding van Hortense en zijn verslechterde gezondheid - ging het ook niet goed. Dit alles maakte de koning tot een wanhopig en eenzaam man. Zijn positie werd onhoudbaar.

Juli 1810

Begin juli 1810 greep de keizer in. Lodewijk Napoleon moest aftreden. De 'acte van abdicatie' werd in de kranten afgedrukt, samen met de afscheidsproclamatie van de koning. Lodewijk was al in de nacht van 2 juli uitgeweken naar het buitenland. Zijn ultieme poging om zijn zoon op de troon te krijgen was mislukt. Diezelfde maand werd Holland ingelijfd bij het Franse keizerrijk. Lodewijk zou Nederland in 1840 nog eenmaal bezoeken, maar verdween in de vergetelheid.

De KB bezit veel boeken over Lodewijk Napoleon en over het Koninkrijk Holland. Op de website ‘Historische kranten’ is ook de 'acte van abdicatie' te vinden, in de Koninklijke courant van 4 juli 1810 en in de Oprechte Haarlemsche Courant van 5 juli 1810.