Kerstliederen

Kerstliederen

Dit dossier is bijgewerkt tot: 
28 oktober 2011

Kerstmis is in de christelijke wereld een liturgisch feest ter gelegenheid van de geboorte van Jezus Christus. De eucharistieviering met Kerst rond middernacht was altijd een belangrijk moment in de kerkdienst. De naam Christus werd ‘vernederlandst’ tot Kerst(en) en zo was de Kerst-misse de mis van Christus. Tegenwoordig is Kerstmis ook een familiefeest dat gepaard gaat met een kerstboom, een kerstdiner met kerstmuziek en -liedjes op de achtergrond. Soms staat onder de kerstboom een kerststal die verwijst naar de christelijke oorsprong van het kerstfeest – Jezus zou in een stal geboren zijn. Veel elementen van het kerstfeest gaan terug op pre-christelijke en Germaanse tradities.

Germanen

De Germanen vierden in de periode rond de kortste dag midwinter- of joelfeesten (winterzonnewende) waarbij het kwaad werd verjaagd en het licht begroet. In de Scandinavische talen heet Kerstmis nog altijd jul. In de Angelsaksische landen is het oude woord Yuletide gangbaar. Het joelfeest duurde twaalf dagen, waarvan de kortste dag van het jaar (21 december) de belangrijkste was. Gebruikelijk was om dan het joelvuur te ontsteken en een everzwijn te offeren.

Constantijn de Grote bepaalt datum Kerst

In de vierde eeuw bepaalde keizer Constantijn de Grote dat Kerstmis op 25 december zou vallen. Rond de Middellandse Zee werd op deze datum onder verschillende namen, zoals Ra in Egypte en Helios in Griekenland, de zonnegod vereerd. Omdat Jezus het Licht van de Wereld genoemd werd besloot Constantijn dat hij rond deze feestdagen geboren moest zijn.

Feest met cadeaus

Bovendien bestonden er rond 25 december al een soort vakantiedagen dankzij de Saturnalia. Dat was een feestelijke dag waarop men elkaar geschenken gaf. Het geven van cadeautjes met Kerst voert terug op deze Saturnalia en op het Romeinse nieuwjaarsfeest dat gepaard ging met het geven van geschenken aan kinderen en armen.
Volgens de Gregoriaanse kalender valt het kerstfeest op 25 december en volgens de Juliaanse kalender – voor de oosters-orthodoxe kerken – twee weken later. In veel streken zijn er speciale vieringen op de avond ervoor (kerstavond, middernachtsmis) en/of op de dag erna. De naam van de ‘Santa Claus’ die cadeautjes brengt in de Angelsaksische wereld is afgeleid van onze Sinterklaas.

De kerstboom

In de negende eeuw kwam er een verbod van Karel de Grote om bomen te versieren met Kerstmis. Deze traditie werd als heidens gezien, want ook die ging terug op de voor-christelijke Germanen. Het gebruik was eeuwenlang verdwenen, maar keerde in de 16e eeuw in Duitsland terug. In de Lutherse godsdienst werd de kerstboom opnieuw tot symbool van Jezus’ geboorte. Eerst stond de boom alleen nog in de kerken, maar eind negentiende eeuw haalde men, allereerst in protestantse landen, de boom ook de huiskamer binnen. In streng reformatorische kerken wordt de kerstboom nog steeds als heidens afgewezen.

Het kerstlied

Van oudsher kennen we veel kerstliederen voortkomend uit religieuze gezangen. Een bekend lied dat zijn oorsprong in de Middeleeuwen heeft, is ‘Nu zijt wellekome’, dat al voorkomt in vroege liedbundels. In vroeger eeuwen werden kerstliederen nog vaak gezongen in het Latijn, bekend onder de verzamelnaam Cantiones natalitiae.
Uit de achttiende eeuw kennen we de werken van grote componisten die het kerstfeest betreffen. Zo componeerde Johann Sebastian Bach het Weihnachtsoratorium. Het stuk bestaat uit zes cantates die de periode voor de feestagen van Kerstmis tot en met Driekoningen. De tweede cantate,voor Tweede Kerstdag, beschouwen velen als de mooiste en belangrijkste van de zes.

Stille nacht, heilige nacht

Een eeuw later ontstaat het nog steeds populaire ‘Stille nacht, heilige nacht’. Op 24 december 1818 heeft kapelaan Joseph Mohr van de St. Nicolaasparochie in Oberndorf bij Salzburg een probleem. Het kerkorgel is kapot. Om toch een feestelijke kerstviering te hebben, stelt Mohr aan zijn organist Franz Gruber voor om een lied dat hij in 1816 geschreven heeft te gebruiken. Gruber schrijft er diezelfde dag een melodie bij voor twee mannenstemmen en een koor, met begeleiding van een gitaar. Die kerstnacht worden de zes coupletten van het lied voor het eerst uitgevoerd. Voorlopig blijft het lied alleen in Oberndorf bekend. Via een familie in Tirol komt het in 1839 in New York terecht. Tegenwoordig is ‘Stille nacht, heilige nacht’ over de hele wereld bekend. Het is het meest gezongen kerstlied, in meer dan 200 talen, zowel in de christelijke traditie als daarbuiten.

Katholiek, protestant en wereldlijk

Rond 1852 werd het kerstlied ‘De herdertjes lagen bij nachte opgetekend’, dat wellicht al twee eeuwen oud was. In de Nederlandse traditie bestaan er verschillende versies van. Een protestantse versie met als laatste regel ‘en vonden het kindje daar’ en de katholieke variant met ‘‘t liep tegen het nieuwe jaar’. Eén van de bekende liedjes zonder religieuze achtergrond is ‘Oh Denneboom’. Dit lied is, zoals vele andere kerstlieden, vertaald uit het Duits. De oorspronkelijke negentiende-eeuwse versie, ‘O Tannenbaum’, werd in het Derde Rijk gebruikt om geen christelijke kerstliederen te hoeven zingen.

Amerikaanse invloed

Uit Amerika is de trend overgewaaid van de kerstman, de arrenslee en het rendier. Liedjes als ‘Jingle Bells’, een klassieker die halverwege de negentiende eeuw werd geschreven en ‘Rudolph the red-nosed reindeer’, dat dateert van een eeuw later. Ook deze liedjes hebben geen christelijke achtergrond. Vroeger werden alle kerstliedjes in het Nederlands vertaald, maar tegenwoordig zingt iedereen gewoon mee in het Engels. Dat doen zeker de talloze Nederlandse koren, die jaarlijks met kerst uitvoeringen geven.

Kerst en popmuziek

Kerstliederen en –liedjes komen meestal uit de kerkmuziek en klassieke muziek. Maar ook popmuzikanten hebben het aangedurfd het kerstgenre te gebruiken. Zo kwam Slade met ‘Merry X-mas’ en John Lennon met ‘Happy Christmas, war is over’. Een ouder (begin jaren ’40), maar misschien wel het allerbekendste wereldlijke kerstlied is ‘White Christmas’ van Irving Berlin, dat door Bing Crosby onsterfelijk is gemaakt. Er zijn nog veel meer populaire kerstsongs; inmiddels verzamel-cd’s vol. In de weken voor Kerstmis schallen de kerstnummers van de laatste decennia uit de luidsprekers in de winkelstraten.

Literatuur

Link