Willem Oltmans (1925-2004), de 'eenmotorige mug van acht miljoen'

Dit dossier is bijgewerkt tot 17 december 2009

Op 16 december 2009 is in de Koninklijke Bibliotheek het boek van Wouter Meijer Ze zijn gék geworden in Den Haag - Willem Oltmans en de kwestie Nieuw-Guinea gepresenteerd.

Compromisloze persoonlijkheid

Willem Oltmans was een persoonlijkheid. De goede manieren, hem bijgebracht tijdens een onbezorgde jeugd in een gegoede familie, openden later bij zijn werk als journalist deuren die voor anderen gesloten leken. Zijn compromisloze optreden tegen wat in zijn ogen leugen en bedrog was en zijn felheid in woord en geschrift bezorgden hem tevens de naam een ijdele querulant te zijn.
Joseph Luns (1911-2002), Nederlands minister van buitenlandse zaken van 1952-1971, noemde Oltmans een ‘eenmotorige mug’ waaraan een weldenkend mens geen woorden vuil moest maken. Volgens Oltmans heeft de Nederlandse Staat hem 44 jaar in zijn werk belemmerd; Oltmans sprak van Berufsverbot. Luns zou dat in gang hebben gezet met de kwestie Nieuw-Guinea. In 2000 kreeg Oltmans genoegdoening na een lang proces tegen de Staat der Nederlanden. Hij ontving een vergoeding van acht miljoen gulden voor gederfde inkomsten door tegenwerking bij zijn werk als journalist.

Beschermde jeugd

Willem Oltmans is geboren in 1925 te Huizen. Zijn vader Antonie Oltmans (1894-1966) was scheikundig ingenieur en advocaat en tot zijn dood president-commisaris van de kininefabriek ACF chemie te Maarssen. Oltmans’ moeder was de dochter van een van de oprichters van deze fabriek. Willem Oltmans bracht zijn jeugd door in de villa De Horst te Bosch en Duin, samen met zijn broers Hendrik en Rudolf. Hij doorliep Het Baarnsch Lyceum en studeerde van 1946-1948 op Nijenrode. In 1948 vertrok hij naar de Verenigde Staten om aan Yale University political science te studeren.

Sukarno

Na zijn studie werkte Oltmans korte tijd op de buitenlandredactie van het Algemeen Handelsblad en bij het persbureau United Press. In 1955 werd hij voor De Telegraaf correspondent te Rome. Hier interviewde hij in 1956 Sukarno, de eerste president van de Republiek Indonesië, die een dierbare vriend zou worden. Toen Oltmans in 1957 openlijk pleitte voor overdracht van Nieuw-Guinea aan Indonesië werd hem dat niet in dank afgenomen. Vanaf dat moment werd hij door Luns en diens opvolgers gedwarsboomd in zijn journalistieke werk.

Spraakmakende interviews

Oltmans vestigde zich in de Verenigde Staten als onafhankelijk journalist en politiek commentator. Hij hield in deze tijd veel lezingen over de internationale politiek. Hij wist contact te leggen met belangrijke politieke leiders en heeft taltijke spraakmakende interviews op zijn naam staan, onder andere met Indira Gandhi. Hij was betrokken bij de Club van Rome, publiceerde vele boeken en brochures. In 1990 vestigde hij zich in Zuid-Afrika. Mede door toedoen van de Nederlandse regering – aldus zijn dagboek – werd hij twee jaar later gearresteerd en het land uitgezet. Berooid leefde hij daarna van een bijstandsuitkering op een eenpersoonsappartement in Amsterdam. In 2000 kon hij zich dankzij de verkregen schadeloosstelling de luxe van een ruim penthouse veroorloven.

Dagboek Oltmans in de KB

Vanaf zijn negende jaar tot aan zijn dood in 2004 heeft Willem Oltmans een dagboek bijgehouden. Dit dagboek groeide uit tot zijn levenswerk. Hij was er trots op dat de Koninklijke Bibliotheek het in haar collectie heeft opgenomen. Het omvat bijna vijftienhonderd kwarto-multoklappers, zeventig knipselboeken, twintig fotoalbums en losse voorwerpen, waaronder een portretbuste. Het dagboek is in Oltmans’ ogen het bewijsmateriaal voor zijn beweringen. Alles wat hij meemaakte wordt erin ‘bewezen’ door originele aan hem gerichte brieven, knipsels, vliegtickets, telegrammen en foto’s. De bijbehorende audio-opnamen zijn overgedragen aan het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum.
Op basis van dit dagboek heeft Oltmans vanaf 1985 Memoires gepubliceerd. De jaren 1925-1979 van zijn leven zijn reeds in 25 delen verschenen. Uitgeverij De Papieren Tijger, die de uitgave verzorgt in opdracht van de Stichting Willem Oltmans, hoopt in 2017 het laatste deel uit te brengen. De reeks telt dan 70 delen.

Blik op de wereldpolitiek

Het dagboek van Oltmans is een belangrijke bron voor historisch onderzoek. Het biedt inzicht in de wereldpolitiek van de tweede helft van de twintigste eeuw, zoals gevolgd door de onvermoeibare, goed ingevoerde journalist die Oltmans was. Bovendien komen veel (Nederlandse) politici, journalisten en wetenschappers in zijn dagboek aan het woord. Het is uiteraard ook een bijzonder document humain over de persoon Oltmans. Met regelmaat maakt Oltmans melding van zijn momenten van geluk en droefheid, van persoonlijke ontmoetingen, vriendschappen en liefdesavonturen. Zijn levensreis is erin te volgen. Het motto bij het familiewapen dat hij in zijn zegelring steeds bij zich droeg, luidt: ‘La vie est un pélerinage’.

Beperkte toegang

Met Oltmans is bij de overdracht van het dagboek afgesproken dat het alleen met zijn toestemming ter inzage is. Conform de wens van Oltmans zelf zouden, na zijn dood, de jaren waarover hij Memoires heeft gepubliceerd wel beperkt toegankelijk zijn. Publicatie van materiaal kan alleen met toestemming van de Stichting Willem Oltmans, die nu de rechten bezit. Dit uiteraard met inachtneming van de wettelijke bepalingen voor werk van derden (brieven en dergelijke) dat in de collectie is opgenomen.
De boeken van Oltmans in de KB-collectie zijn uiteraard wel toegankelijk.

Literatuur

Titels door en over Willem Oltmans

Exposities en Collecties