Het pausbezoek aan Nederland in 1985

Dit dossier is bijgewerkt tot 21 februari 2012

Op 11 mei 1985 arriveerde paus Johannes Paulus II in Nederland op vliegveld Welschap bij Eindhoven. Daar begon een vierdaags bezoek dat Nederland al vooraf flink had beroerd.

Katholicisme in Nederland

In 1648 kwam er een einde aan de lange opstand van de Zeven Verenigde Provinciën tegen het katholieke Spanje. De Nederlandse Republiek werd een protestantse natie, waarin openlijke beoefening van de katholieke godsdienst verboden was. Katholieken stonden op het tweede plan. Dat duurde tot de Franse tijd, toen Nederland in 1796 vrijheid van godsdienst kreeg opgelegd. Katholieken mochten hun geloof belijden en ze kregen kerkgebouwen toegewezen.
In 1853 voerde ‘Rome’ in Nederland de zogenaamde ‘bisschoppelijke hiërarchie’ weer in door vier bisdommen en een aartsbisdom te stichten. Zo ontstond er een katholieke ‘zuil’ met eigen verenigingen, dagbladen, tijschriften en later een radio-omroep, naast de protestantse stroming en de latere socialistische beweging. Deze ontwikkeling zou bijdragen aan de verzuilde Nederlandse samenleving, die tot lang na de Tweede Wereldoorlog bestond.

Progressieven en het Roomse gezag

Nederlandse katholieken bleven keurig bij hun ‘zuil’ tot eind jaren ’50 van de twintigste eeuw. Onder invloed van het Tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965) en paus Johannes XXIII kwam er binnen de katholieke wereldkerk enige ruimte voor modernere opvattingen. Dit gedachtegoed werd in Nederland enthousiast opgepakt en de katholieken wilden hier zelfs wel een stapje verder gaan. Ideeën over vrouwelijke priesters, het loslaten van het celibaat, anti-conceptie en seksualiteit werden openlijk besproken. Ja, de Nederlandse katholiek ging in de jaren ’60 met zijn tijd mee. Onder paus Paulus VI verminderde in Rome evenwel de vernieuwingsdrang weer en kreeg het conservatisme de overhand. Daardoor verslechterde de verhouding tussen het Roomse gezag en veel moderne Nederlandse katholieken.

De reizende paus

In de jaren ’80 gold Nederland daarom nog als een ‘dwarse’ kerkprovincie. In 1978 was Johannes Paulus II tot paus gekozen, wiens conservatieve opvattingen veel Nederlandse geloofsgenoten niet zinden. Johannes Paulus, die bekend stond als de ‘reizende paus’, zou in mei 1985 Nederland bezoeken. Hij was namelijk uitgenodigd naar België en Luxemburg te komen. En hoewel zij wel degelijk hun bedenkingen hadden, vonden de Nederlandse bisschoppen dat zij de paus dan toch ook moesten ontvangen. Een enquête die Elseviers Magazine daarover hield leerde dat slechts weinig Nederlanders op het pausbezoek zaten te wachten.

Acht-Mei-beweging en satire

Vele katholieken in Nederland hadden al moeite gehad met de conservatieve bisschoppen die deze paus had benoemd. Ze grepen het pausbezoek daarom aan om hun grieven te uiten en richtten de Acht-Mei-beweging op. In Den Haag hielden ze een grote manifestatie op 8 mei 1985, kort voor de komst van de paus. De beweging was voor de afschaffing van het celibaat en de toelating van vrouwen tot het priesterambt. Een van hun belangrijkste vertegenwoordigers was de spraakmakende theologe Catharina Halkes.
Het VARA-duo Spaan en Vermeegen parodieerde al weken van tevoren het pausbezoek in het satirische tv-programma Pisa. Hun liedje Popie Jopie bereikte zelfs de hitparade.
Dit alles tot weerzin van de bisschoppen, die de Nederlanders niet zagen warmlopen voor het hoge bezoek. Niet verwonderlijk in een land waarvan een minderheid van de bevolking het katholicisme belijdt, maar pijnlijk voor de katholieke gelovigen en hun geestelijk leiders.

Het bezoek van de paus

Bij de aankomst van de paus viel de belangstelling op vliegveld Welschap tegen en bij de rijtoer door Den Bosch was er weinig publiek. De dag daarop waren er in Utrecht zelfs gewelddadige anti-demonstraties, die de paus de doorgang beletten. Maar de Irenehal in de Jaarbeurs was overvol tijdens de mis die de paus opdroeg. Eerder die dag kreeg de paus bij een ontmoeting met medewerkers van missie-organisaties onverwachts kritische vragen voorgelegd, zeer tot ongenoegen van de bisschoppen. De paus zelf werd er niet door van zijn stuk gebracht. De bezoeken aan Den Haag en Maastricht verliepen zonder ernstige incidenten, maar nergens stonden enthousiaste menigtes. Toch zal voor veel katholieken het zien van de paus een indringende ervaring zijn geweest.

Achteraf

Opgelucht zag het Nederlandse episcopaat de paus op 15 mei 1985 vertrekken. Later keek menigeen van hen met schaamte en ergernis op de gebeurtenissen terug. En Nederland ging back to normal. Het pausbezoek had geen verandering gebracht in de relatief progressieve opvattingen van een deel van de Nederlandse katholieken. En anderzijds bleef de houding van ‘Rome’ dezelfde als voorheen.

25 jaar later

In 2010 kwam de katholieke kerk volop in het nieuws. Berichten over het weigeren van de hostie aan homoseksuelen en verhalen over kindermisbruik door priesters deden het beeld van de katholieke kerk geen goed. Inmiddels is een onderzoek naar die praktijken door een commissie onder leiding van oud-minister Deetman afgerond.
In 2012 staat nog een kwart van de Nederlandse bevolking geregistreerd als katholiek, maar is de Acht-Mei-Beweging opgeheven. De ontkerkelijking in Nederland gaat nog steeds voort.

Bij de literatuur wordt een aantal boeken over het katholicisme in Nederland genoemd. In de Leeszaal van Nederland staat het Religiepaviljoen, waarin veel boeken over katholicisme zijn geplaatst.