Dossier Sinterklaas

Dit dossier is bijgewerkt tot 18 oktober 2007

Literatuur

Geschiedenis

Over de historische figuur Nicolaas waarop onze huidige Sinterklaas is gebaseerd zijn maar weinig feiten bekend. In de vierde eeuw na Christus was Nicolaas de bisschop van Myra, een plaatsje in het huidige Turkije. Hij deed veel goede werken met het geld dat hij van zijn ouders geërfd had. Hij overleed op 6 december van het jaar 343. Zijn stoffelijk overschot werd in 1087 naar Bari in Italië overgebracht. Zijn gebeente rust daar nog steeds in een basiliek die zijn naam draagt. Hij werd na zijn dood heilig verklaard.
Zijn persoon werd vanaf ongeveer 200 jaar na zijn dood met legendes omgeven. Zo zou de jonge Nicolaas de borst van zijn moeder op de vastgestelde vastendagen hebben geweigerd. Ook zou hij drie verongelukte kinderen weer tot leven hebben gewekt. Een van de legendes die nog steeds doorwerkt in de huidige tradities rond Sinterklaas was het verhaal dat Nicolaas de bruidsschat verzorgde van drie dochters van een verarmde edelman. De drie meisjes restte geen andere oplossing dan om door prostitutie in hun levensonderhoud te voorzien toen Nicolaas gouden munten door het raam gooide en daarmee de meisjes redde van dit lot en tegelijk hun bruidsschat verzorgde. Het 'strooien' met pepernoten en snoepgoed wordt naar deze goede daad herleid. Ook zijn er versies waarbij het geld terecht kwam in de schoenen van de meisjes, wat een andere traditie rond Sinterklaas zou verklaren. Sint Nicolaas is ook beschermheilige van de zeelieden, dit omdat hij eens een matroos die uit de mast gevallen was weer tot leven wekte en andere zeelieden in nood redde door de storm te laten bedaren. Dit verklaart waarom in veel havensteden een Sint-Nicolaaskerk staat (o.a. Amsterdam, Kampen en Edam).
Bepaalde elementen van de huidige Sint worden teruggevoerd op de Germaanse oppergod Wodan (ook wel Odin). De monniken die in de vroege Middeleeuwen probeerden Europa te kerstenen probeerden het christelijk geloof acceptabeler te maken door bepaalde elementen van Germaanse goden over te laten gaan op christelijke heiligen. Zo werd Wodan langzamerhand vervangen door de heilige Nicolaas. Wodan reed met een bliksemschicht in zijn hand te paard door de hemel om de mensen op aarde in de gaten te houden. Het rijden over het dak door Sinterklaas lijkt op Wodan gebaseerd.

Zwarte Piet

Over de herkomst van Zwarte Piet is nog minder bekend. Er wordt wel gesuggereerd dat deze afgeleid is van de Ethiopische wees Piter die als slaaf na zijn vrijlating uit dankbaarheid bij Nicolaas in dienst bleef. Het is echter ook goed mogelijk dat Zwarte Piet is gemodelleerd op de Moorse pages die in de 17e en 18e eeuw erg in de mode waren bij de Europese edelen. Op basis van de attributen van Piet is ook wel gewezen op de Italiaanse schoorsteenvegers die met een roe de rookkanalen reinigden en het roet verzamelden in een zak.

Viering

De viering van het Sinterklaasfeest is sinds de 13e eeuw in Europa wijdverbreid. In de middeleeuwen werd er de dag voor de sterfdag van de heilige Nicolaas van Myra (6 december) uit de arme kinderen van een stad een kinderbisschop en assistenten gekozen. Deze werden tot 28 december ("Onnozele kinderen") rijk gevoed en kregen allerlei geschenken. De andere kinderen kregen geld en een vrije dag om op 6 december feest te kunnen vieren. Later verdwijnt die viering van Sinterklaas naar de achtergrond omdat in het overwegend protestantse Nederland het katholieke karakter van het feest niet goed past. In de 19e eeuw komt het feest langzaam weer in de mode. De eerste officiële intocht in Amsterdam vindt plaats in 1934.