Dossier Sinterklaas

Dit dossier is bijgewerkt tot 7 november 2011

Over de historische figuur Nicolaas waarop onze huidige Sinterklaas is gebaseerd zijn weinig feiten bekend. In de vierde eeuw na Christus was Nicolaas de bisschop van Myra, een plaatsje in het huidige Turkije. Hij deed veel goede werken met het geld dat hij van zijn ouders geërfd had. Hij overleed op 6 december 343 en werd later heilig verklaard.Zijn stoffelijk overschot werd in 1087 naar Bari in Italië overgebracht. Zijn gebeente rust daar nog steeds in de Basilica di San Nicola.

Legendevorming

Ongeveer tweehonderd jaar na Nicolaas’ dood ontstonden allerlei legendes rond zijn persoon. Zo zou de jonge Nicolaas de moederborst op de vastgestelde vastendagen hebben geweigerd. Later zou hij drie verongelukte kinderen weer tot leven hebben gewekt. Een van de legendes die bewaard is in de huidige Sinterklaas-tradities is het verhaal dat Nicolaas drie dochters van een verarmde edelman een bruidsschat bezorgde. Die meisjes zagen geen andere uitweg dan door prostitutie in hun levensonderhoud te voorzien. Op een goede dag wierp Nicolaas gouden munten door het raam enj verloste zo de meisjes van dit bestaan. Het ‘strooien’ met pepernoten en snoepgoed zou in deze goede daad zijn oorsprong vinden. Ook zijn er lezingen waarbij het geld terechtkwam in de schoenen van de meisjes, wat de traditie van het schoen zetten zou verklaren.

Beschermer van zeelieden

Sint Nicolaas is ook beschermheilige van de zeelieden, omdat hij eens een matroos die uit de mast gevallen was weer tot leven bracht. Andere zeelieden redde hij uit de nood door een storm te laten bedaren. Dit verklaart waarom in veel havensteden een Sint-Nicolaaskerk staat, onder andere in Amsterdam, Kampen en Edam. De Sint heeft nog altijd iets met de zee, want hij komt immers jaarlijks met zijn stoomboot uit Spanje varen.

Christelijke en heidense elementen

Bepaalde kenmerken van de huidige Sint worden herleid tot de Germaanse oppergod Wodan of Odin. De monniken die in de vroege middeleeuwen het christelijk geloof in Europa verspreidden, probeerden de eigenschappen van Germaanse goden over te brengen op christelijke heiligen. Zo werd Wodan langzamerhand ‘vervangen’ door de heilige Nicolaas. Wodan reed met een bliksemschicht in zijn hand te paard door de hemel om de mensen op aarde in de gaten te houden. Dat Sinterklaas op zijn schimmel over de daken rijdt, zou op Wodans handelwijze zijn gebaseerd.

Zwarte Piet

Over de herkomst van Zwarte Piet is weinig met zekerheid te zeggen. Er wordt wel gesuggereerd dat deze afgeleid is van de Ethiopische wees Piter. Die bleef, na zijn vrijlating uit slavernij uit dankbaarheid bij Nicolaas in dienst. Het is ook goed mogelijk dat Zwarte Piet is gemodelleerd op de Moorse pages die in de zeventiende en achttiende eeuw erg in de mode waren bij Europese edelen. Op basis van de attributen van Piet is ook wel gewezen op Italiaanse schoorsteenvegers, die met een roe de rookkanalen reinigden en het roet verzamelden in een zak.

Viering

De viering van het Sinterklaasfeest is sinds de dertiende eeuw in Europa wijdverbreid. In de middeleeuwen werden op 6 december, dat is de dag vóór de sterfdag van de heilige Nicolaas een kinderbisschop en assistenten gekozen uit de arme kinderen van een stad. Die werden tot 28 december (“Onnozele Kinderen”) rijkelijk van voedsel voorzien en zij kregen allerlei geschenken. De andere kinderen kregen geld en een vrije dag om op 6 december feest te kunnen vieren.
In Nederland verdwijnt na de Reformatie de Sinterklaas-viering naar de achtergrond, omdat het katholieke karakter van het feest niet goed aansluit bij de heersende hervormde geest. In de negentiende eeuw komt het feest langzaam weer in de mode.
De eerste officiële intocht in Nederland vindt plaats in 1934 in Amsterdam. Sinds de jaren zestig heeft de commercie het Sinterklaasfeest, samen met het Kerstfeest, energiek opgepakt om er in december een cadeautjesfestijn van te maken.