Dit dossier is bijgewerkt tot 31 mei 2006
Militaire Willems-orde voor Poolse brigade en bronzen leeuw voor generaal Sosabowski
Er zullen niet veel mensen zijn, die bij het lezen van de naam Stanislaw Sosabowski iets van herkenning zullen ervaren. Filmliefhebbers denken wellicht aan de Amerikaanse acteur Gene Hackman die, in de film A Bridge Too Far, de rol van Sosabowski in de slag om Arnhem vertolkt. Hackman/Sosabowski stelt in die film aan de Britse generaal Browning de vraag: “Aan welke kant staat u eigenlijk, generaal?”. Hij is er niet van overtuigd dat zijn bevelhebber hem een onuitvoerbare opdracht heeft gegeven.
Sosabowski wordt op 8 mei 1892, als oudste zoon van een spoorwegbeambte in het Oostenrijks-Hongaarse Galicië (thans Polen) geboren. In 1913 moet hij zijn dienstplicht vervullen in het Oostenrijks-Hongaarse leger. Tijdens de eerste wereldoorlog weet hij zich te onderscheiden en wordt hij bevorderd tot luitenant.
In de chaos die ontstaat na de wapenstilstand van 11 november 1918, wordt de landkaart van Midden- en Oost-Europa opnieuw getekend. Polen wordt opnieuw onafhankelijk en Sosabowski krijgt een rol bij de opbouw van het nieuwe Poolse leger. Hij maakt snel carrière. Wanneer Hitler-Duitsland op 1 september 1939 Polen binnenvalt, vecht kolonel Sosabowski met zijn troepen voor de poorten van Warschau. Het mag niet baten. De Poolse strijdkrachten moeten nadat de Sovjet-Unie de oostgrens is overgestoken, capituleren. Veel Poolse militairen weten te ontsnappen aan de Duitse en Sovjet krijgsgevangenkampen door via Boedapest en Italië naar Frankrijk te vluchten. Sosabowski is onder hen. Hij heeft gehaast afscheid genomen van zijn familie in Warschau. Hij zal ze nimmer meer terugzien.
De Poolse strijdkrachten vechten samen met de Fransen tegen de Duitse troepen die in mei 1940 Frankrijk binnenvallen. Opnieuw moeten ze capituleren en ditmaal vluchten de Polen naar Groot-Brittannië, waar ze al snel worden getraind tot een zelfstandige legermacht. Sosabowski wordt bevelhebber van de 1e Onafhankelijke Poolse Parachutistenbrigade. In Europa is vanaf ongeveer 1943 een nieuwe politieke situatie ontstaan. De Russen zijn er in geslaagd om de Duitse opmars tot staan te brengen en maken zich nu op voor hun opmars naar Berlijn. In dat kader is de Poolse regering in ballingschap die in Londen resideert, niet langer acceptabel voor de Sovjet-Unie. Wanneer het Rode Leger grote delen van Polen heeft bevrijd van de Duitsers, installeren ze er naar Sovjet-voorbeeld communistische bestuurders. Daar zijn de Poolse legereenheden uit het Westen niet meer welkom.
Na 6 juni 1944 wanneer de geallieerden vaste voet in Frankrijk hebben gekregen, vechten Poolse eenheden mee in de geallieerde legers. Breda zal in oktober 1944 mede door Poolse soldaten worden bevrijd.
Op 17 september 1944 beginnen de geallieerden aan de gewaagde operatie Market Garden. Geallieerde parachutisten en luchtlandingstroepen landen daarbij achter de Duitse linies in het Nederlandse rivierengebied. Het is hun taak een corridor te vormen door de bruggen bij Son, Nijmegen en Arnhem te veroveren. Het geallieerde landleger moet vervolgens door de veiliggestelde corridor optrekken en snel de grootste rivieren in Nederland oversteken. Is men eenmaal over de brug van de Rijn bij Arnhem geraakt dan volgt een snelle aanval op Duits grondgebied.
Aanvankelijk lijkt het plan te werken, maar de Duitsers herstellen snel van de schrik en blijken veel sterker te zijn dan de geallieerde inlichtingendiensten hadden aangenomen. Een deel van de Poolse para’s landt met zware wapens in zweefvliegtuigen bij Wolfheze. Twee dagen later op 21 september springt de Poolse Brigade bij Driel, ten zuidwesten van de Rijnbrug bij Arnhem, uit hun vliegtuigen. Het is hun taak de in Oosterbeek omsingelde Britse 1ste Airborne Divisie te ontzetten. Sosabowski vecht aan het hoofd van zijn Polen mee. Ondanks hun enorme inzet moeten Britten en Polen de strijd opgeven. Het geallieerde landleger slaagt er niet in door de Duitse linies te breken. De parachutisten worden over de Rijn teruggetrokken. De brug bij Arnhem was inderdaad een brug te ver en veroorzaakte één van de grootste geallieerde nederlagen uit de oorlog.
De niet erg diplomatiek opererende, kritische en bovendien niet-Britse Sosabowski is een ideale zondebok. Tot zijn verbijstering krijgt Sosabowski het verwijt dat zijn Polen niet wilden vechten en dat mede daardoor de veldslag is verloren. Het is een verwijt dat op geen enkele wijze door de feiten wordt gestaafd en een belediging voor de vele gesneuvelde Poolse soldaten. Toch wordt Sosabowski al in december 1944 van zijn commando ontheven. Terugkeren naar zijn geliefde Polen kan vanwege de communistische overheersing niet meer en het lukt hem niet om zijn zaak door de geallieerde militaire en politieke autoriteiten te laten onderzoeken. Door zijn ontslag kan hij geen aanspraak maken op een pensioenvoorziening en wordt hij gedwongen om als anonieme fabrieksarbeider en winkelier in Engeland te gaan werken.
Op 25 september 1967 overlijdt de man die zijn leven wilde geven voor de Poolse zaak, grotendeels vergeten in Engeland.
Pas na de Koude Oorlog kreeg de strijd die de Polen hebben geleverd bij de bevrijding van Nederland de aandacht en het respect die ze verdienen. In Polen is Sosabowski’s naam in ere hersteld en op 31 mei 2006 reikte koningin Beatrix postuum de Bronzen Leeuw uit, voor betoonde moed, aan de nabestaanden van Sosabowski. De Militaire Willemsorde, die al vijftig jaar niet meer is verleend, wordt op dezelfde dag toegekend aan de 1ste Zelfstandige Poolse Parachutistenbrigade. Het is Nederlands hoogste onderscheiding voor militaire acties.
Literatuur
|
| Stanislaw Sosabowski |
|
|
|
|