Rudolf Steiner (1861-1925)

Dit dossier is bijgewerkt tot 23 februari 2011

150 jaar geleden werd Rudolf Steiner geboren. Wereldwijd wordt dit jaar aandacht besteed aan de grondlegger van de antroposofie en de vertaling daarvan in de Vrije scholen en de biologisch-dynamische landbouw.

Leven

Op 27 februari 1861 wordt Rudolf Joseph Lorenz Steiner geboren in Donji Kraljevec, in het huidige Kroatië, dat toen nog deel uitmaakte van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Als peuter verhuist Rudolf met zijn familie naar Oostenrijk, waar hij in 1879 in Wenen wiskunde, natuurkunde en scheikunde aan de technische universiteit gaat studeren. Filosofie en spiritualiteit hebben dan reeds zijn diepgaande interesse; zo houdt hij zich bezig met Nietzsche en Goethe. In 1891 promoveert hij in de filosofie aan de universiteit van Rostock. In de daaropvolgende jaren behandelen zijn geschriften en voordrachten steeds vaker spirituele en esoterische onderwerpen, waarin de ‘vrije geest’ centraal staat.

Theosophische Vereniging

Het brengt hem in contact met de Theosophische Vereniging, een organisatie die zich wijdt aan onafhankelijk onderzoek naar goddelijke wijsheid. In 1912 breekt Steiner met de theosophie, omdat hij het oneens is met de zienswijze van het genootschap. Samen met andere ex-leden van de Vereniging richt hij in 1913 de ‘Anthroposophische Gesellschaft’ op. Uitgangspunt van de nieuwe beweging is dat niet het goddelijke (theos) leidt tot wijsheid, maar de mens (antropos) die zijn geestelijke ontwikkelingsgang doormaakt.

Antroposofie

De antroposofie gaat uit van het bestaan van een niet-materiële wereld. De mens is volgens deze leer in staat deze wereld waar te nemen en te kennen door zich innerlijk te ontwikkelen. Daarom probeert de antroposofie alle vormen van wetenschap, kunst en religie met elkaar in overeenstemming te brengen en een plaats te geven in een systeem. Ook meer praktische zaken als geneeskunde, landbouw, opvoeding en onderwijs worden in het antroposofisch gedachtegoed betrokken.

Antroposofisch onderwijs

In 1919 leidt Steiner in Stuttgart de Freie Waldorfschule en krijgt hij de gelegenheid een antroposofische pedagogie vorm te geven. Hij onderscheidt verschillende ontwikkelingsfasen bij het kind en daarop baseert hij zijn onderwijsmethode. De antroposofische pedagogie vindt wereldwijd navolging in de Vrijeschoolbeweging. ‘Vrij’ betekent hier dat er geen overheidsbemoeienis is bij de ontwikkeling van het kind. In de Vrijeschool legt elke leerling een volledige leerweg af van het zesde tot achttiende jaar. Dit zuivere principe is in Nederland alleen uitvoerbaar als een school geen overheidssubsidie ontvangt: de overheid eist dat leerlingen op verschillend leerniveau examens af kunnen leggen en dus niet allemaal even lang onderwijs volgen.

Geneeskunst en antroposofie

De antroposofie ziet ziekte als een verstoring van de balans tussen lichaam, ziel en geest. Uiteindelijk is het de bedoeling om van ziekte in de breedst mogelijke zin van het woord ‘beter’ te worden. De antroposofische arts heeft hiervoor diverse behandelmethoden en therapieën als voedingstherapieën en muziektherapie. De behandeling is altijd gericht op gelijke aandacht voor lichaam en geest. Antroposofische geneeskunde hoort bij de aanvullende of complementaire geneeswijzen.

Antroposofische architectuur

Typerend voor de antroposofische architectuur is het gebruik van natuurlijke vormen. Rechte hoeken vormen daarin niet langer de basis van een ontwerp. In het Goetheanum in Dornach (Zwitserland), het door Steiner zelf ontworpen centrum van de antroposofie, werd deze vormgeving voor het eerst zichtbaar.
Ook in Nederland heeft de antroposofische architectuur voet aan de grond gekregen. Op 17 juli 1928 ging de Rudolf Steinerkliniek open, gelegen op grens van Den Haag en Scheveningen. De architect van dit gebouw, dat als bijnaam heeft ‘een schip in de duinen’, was Jan Willem Eduard Buijs.

Biologisch-dynamische landbouw

De biologisch-dynamische landbouw is gebaseerd op de invloed die zowel biologische processen in bodem en plant als kosmische krachten uitoefenen op de groei van gewassen. Het boerenbedrijf dient wezensvreemde stoffen te mijden. Chemische en synthetische (bestrijdings)middelen worden dus niet gebruikt. Het belang dat de antroposofische landbouw hecht aan de invloed van de kosmos leidt soms tot meningsverschillen met andere ‘groene’ organisaties. In Nederland werken ongeveer 250 bedrijven volgens de biologisch-dynamische principes.

Rudolf Steiner in de Koninklijke Bibliotheek

In 1977 verwierf de KB ongeveer honderd boeken van Rudolf Steiner, een geschenk van het Rudolf Steiner Verlag (Dornach, Zwitserland). In de daaropvolgende jaren is dit bezit gestaag uitgebreid. De KB heeft ook een aanzienlijke collectie op het gebied van de esoterische wetenschappen.