Dit dossier is bijgewerkt tot 9 april 2009
Het is niet helemaal waar dat de Tachtigjarige Oorlog tachtig jaar duurde. Tijdens het Twaalfjarig Bestand van 1609 tot 1621 lagen de krijgshandelingen stil. Het belang van dit Bestand is te vergelijken met dat van andere historische overeenkomsten en de daarbij horende documenten uit die periode. Voorbeelden zijn de Unie van Utrecht (1579), het Placcaet van Verlatinghe (1581) of de Vrede van Munster (1648).
Veertig jaar strijd sinds 1568
De Tachtigjarige Oorlog – tegenwoordig ook wel kortweg ‘de Opstand’ genoemd – werd gevoerd om de zeggenschap over de Lage Landen. De koning van Spanje en de bestuurders in de Noordelijke Nederlanden stonden hierin tegenover elkaar. Naast politieke en economische macht was het geloof een fundamenteel twistpunt. De vurig katholieke Spanjaarden duldden geen andere geloofsrichtingen. Terwijl juist in het noordelijke deel van de Lage Landen de hervorming op grote schaal werd omarmd. Het jaar 1568 markeert het begin van een oorlog met befaamde historische gebeurtenissen als de Slag bij Heiligerlee (1568). Andere wapenfeiten waren de inname van Den Briel door de watergeuzen (1572), het beleg van Leiden (1574) en de Slag bij Nieuwpoort (1600), om er enkele te noemen.
Onderhandelingen en een bestand
Aan het begin van de zeventiende eeuw waren de strijdende partijen in een patstelling geraakt. Vanaf 1606 onderhandelden de Spanjaarden en vertegenwoordigers van de Republiek met elkaar over een bestand. Een van belangrijkste onderhandelaars was raadpensionaris Johan van Oldenbarnevelt. Een harde eis van hem bij de besprekingen was de erkenning van de Republiek als vrije, zelfstandige staat. In 1608 liepen de onderhandelingen vast, maar door bemiddeling van buitenaf kon ten slotte toch op 9 april 1609 het Twaalfjarig Bestand worden gesloten.
De gevolgen van het Bestand
De betekenis van het Bestand valt in verschillende aspecten uiteen. Sommigen beschouwen het als een formele erkenning van de Republiek als zelfstandige, staatkundige eenheid. Het betekende een verdere formalisering van de scheiding tussen de Noordelijke gewesten enerzijds en de Zuidelijke, zogenaamde Spaanse Nederlanden aan de andere kant. Allengs werd ook duidelijk dat een herstel van die scheiding steeds moeilijker zou worden. Het Bestand schiep ook de mogelijkheid voor talloze burgers om contacten met verwanten te herstellen, die zij door de krijgshandelingen niet hadden kunnen bezoeken. De wapenstilstand betekende ten slotte ook dat het verkeer over land en zee zich weer gemakkelijker kon bewegen, wat de handel zeer bevorderde.
Spanningen en conflicten
Overigens laaiden binnen de Republiek felle politieke en geloofstwisten op, nu het Bestand het mogelijk maakte aandacht te besteden aan andere zaken dan oorlog voeren. Een dieptepunt daarbij was de dood van de scherpzinnige Van Oldenbarnevelt. Zijn verhouding met stadhouder en opperbevelhebber van het leger Maurits was in de loop der jaren verslechterd. Dat kwam door hun steeds sterker verschillende politieke opvattingen, bijvoorbeeld over de de vraag: is de Staten-Generaal het politieke centrum van de Republiek of de Staten van Holland? Daarnaast hoorden beiden tot verschillende religieuze richtingen: Oldenbarnevelt als remonstrant en Maurits als contraremonstrant. Het geschil liep hoog op en leidde tot Oldenbarnevelts arrestatie. Op 13 mei 1619 werd hij, veroordeeld door een partijdige rechtbank voor hoogverraad, op het Binnenhof onthoofd.
De vierhonderdste verjaardag van het Bestand wordt gemarkeerd door diverse activiteiten, onder andere in de tentoonstellingsruimte van de KB en het Nationaal Archief.
Lees meer
Het Twaalfjarig Bestand en de KB
De KB bezit een aantal werken uit de tijd van het Bestand, zogenaamde tijdsgeschriften. Enkele daarvan staan hiernaast afgebeeld. Bij voorbeeld het pamflet 1591a in de KB-collectie is een exemplaar van een Rotterdamse uitgave van het Tractaet van tBestandt, gemaect ende besloten binnen de Stadt ende Cité van Antwerpen, den negensten Aprilis 1609. Het boekje bevat de volledige Nederlandse tekst van het verdrag. Het is een van de minstens zestien verschillende edities uit 1609 die de KB bezit. Onder de andere bevinden zich Antwerpse en Haagse drukken en vertalingen in het Engels en Duits.
In 1613 publiceerde de Leidse hoogleraar Dominicus Baudius zijn Libri tres de indvciis belli Belgici, een werk over de jaren 1609-1611, dat hij als historieschrijver in opdracht van de Staten- Generaal had geschreven. Het boek verscheen in 1616 in een Nederlandse vertaling getiteld Van’t Bestant des Nederlantschen oorlogs, drie boecken en was geïllustreerd met gravures, waarop onder andere de onderhandelaars staan afgebeeld.
In de Leeszaal van Nederland is uiteraard een goed gevulde rubriek over de Opstand bij de afdeling over de Republiek te vinden. Zeer veel standaardwerken staan daar bij elkaar. In de KB-catalogus is het mogelijk om op te zoeken of de KB een uitleenexemplaar van die werken heeft.
Literatuur
Links
|
| Tractaet van het bestandt, gemaeckt en gesloten binnen de stadt ende cité van Antwerpen den negenden Aprillis 1609, pflt 1591a |
|
| Van 't bestant des Nederlantschen oorlogs, drie boecken beschreven door Dominicum Baudium, 1616 |
|
| Aankomst van de Spaanse delegatie in 1608 |
|
| Gravure van Maurits uit 1604 |
|
| Van Oldenbarnevelt op het Binnenhof onthoofd in 1619 |
|
| Aankomst Spaanse gezanten bij Den Haag in 1608 |
|
| "Ware afbeeldinge" van de onderhandelaars |
|
| Trêveszaal tijdens de onderhandelingen in 1608 |