Vaderlandsche letteroefeningen

Dit dossier is bijgewerkt tot 22 januari 2010

Als het was blijven bestaan zou in januari 2010 de 250e jaargang Vaderlandsche letteroefeningen zijn begonnen, een tijdschrift dat in 1761 voor het eerst verscheen. Meer dan een eeuw lang was het een van de toonaangevende literair-culturele tijdschriften van Nederland. Het blad verscheen over het algemeen maandelijks. De omvang per aflevering varieerde in de loop der tijd tussen 48 en 100 pagina’s. Het laatste nummer kwam van de pers in december 1876.

Doel

Het doel van het blad was, blijkens het Voorberigt in het eerste nummer, in de eerste plaats om de lezers te wijzen op nuttige publicaties. Dat betrof zowel recente werken als boeken die lang geleden verschenen waren en niet meer in de aandacht stonden. De recensies (‘Vrymoedige aenmerkingen’) golden vooral Nederlandse werken, maar ook nieuwe buitenlandse geschriften die van belang waren, zouden worden gesignaleerd. Daarnaast werd er ruimte gemaakt voor beschouwingen over allerlei onderwerpen, die de lezers zelf konden inzenden. Daar werden weinig grenzen aan gesteld:

“Wy bepaalen [beperken] ons hier in aan geene weetenschap, ook niet aan eenige Burgerlyke of Godsdienstige party; alles wat kan strekken, om met bescheidenheid de waarheid te onderzoeken, te ontvouwen, of te bevestigen, de kundigheden van ’t menschdom op te helderen of te vermeerderen, alles wat kan dienen om op eene redelyke wyze te stigten of te vermaaken, en dus den Godsdienst nuttig en de Burgerstaat heilzaam te weezen, zal ons ten allen tyde, zonder aanzien van persoonen, welgevallig zyn."

De waarheid onderzoeken, de kundigheden van het mensdom vermeerderen, nuttig en heilzaam voor godsdienst en burgerij – het is duidelijk dat de geest van de Verlichting over de Vaderlandsche letteroefeningen waaide.

Bonte verzameling

In de eerste jaargang vinden we onder meer besprekingen van boeken over de godsdienst van de oude Perzen, de proefondervindelijke natuurkunde, de afstand van de aarde tot de zon, staaroperaties, het leven van Mohammed, de grondbeginselen van zedelijk handelen en over de juist verschenen en nog steeds bekende stadsgeschiedenis van Amsterdam door Jan Wagenaar. Enkele illustraties verhelderen de teksten.
Vanaf de derde jaargang kennen de Vaderlandsche letteroefeningen een extra rubriek ‘Mengelwerk’, waarin gedichten en korte prozastukjes worden gepubliceerd. Sindsdien is de formule door de jaren heen niet wezenlijk meer gewijzigd, maar wel aangepast aan de heersende smaak.
Het laatste jaar, 1876, toont nog steeds een bonte verzameling van beschouwingen: bijvoorbeeld over etnologie, het pessimisme in de roman, spiritische literatuur en over de historische achtergrond van de harlekijnsfiguur.

Vergelijkbare tijdschriften

De Vaderlandsche Letteroefeningen was niet het enige langlopende literair-wetenschappelijke tijdschrift in de achttiende en negentiende eeuw. Nog afgezien van Franstalige periodieken die hier verschenen, zoals Le journal des sçavans (1680-1782), was er bijvoorbeeld ook De boekzaal van Europe, dat op een wat geleerder publiek mikte. De verschijning van het nog steeds bestaande periodiek De gids in 1837 (met als veelzeggende ondertitel Nieuwe [!] vaderlandsche letteroefeningen) leidde tot wat onvriendelijkheden tussen de beide redacties, maar uiteindelijk richtte ook dat tijdschrift zich op een iets hoger opgeleide lezersgroep. Aan de actualiteit en maatschappelijke opinievorming gebonden bladen zoals de vele kranten, de Nederlandsche Mercurius of de spectatoriale tijdschriften, hebben nooit een bedreiging voor de Vaderlandsche letteroefeningen gevormd.
Lees meer

Betekenis

Door de zeer lange looptijd van de Vaderlandsche letteroefeningen en het brede scala aan onderwerpen, biedt het de moderne geïnteresseerde een prachtig inzicht in de belangstelling en waardering van een breed publiek voor wat er al die tijd gepubliceerd werd. Het blad is niet voor niets een ‘barometer van de smaak’ genoemd.
De Koninklijke Bibliotheek bezit alle jaargangen van de Vaderlandsche letteroefeningen.

Literatuur

Enkele titels over tijdschriften
Het tijdschrift Mededelingen van de stichting Jacob Campo Weyerman heeft een speciaal nummer aan Vaderlandsche letteroefeningen gewijd; het gaat om jaargang 29 (2006), nummer 1.