Berlijnse Muur (1961-1989)

Dit dossier is bijgewerkt tot 29 juli 2011

Op 13 augustus 1961 begon de bouw van de Berlijnse Muur. Dat leidde tot verontwaardigde krantenkoppen in westerse kranten, een nieuw dieptepunt tijdens de Koude Oorlog. Ruim een kwart eeuw zou de Muur letterlijk oost en west van elkaar scheiden.

Opdeling van Duitsland

Na de Tweede Wereldoorlog werd het verslagen Duitsland opgedeeld in vier zones. De Geallieerden (VS, Groot-Brittannië en Frankrijk) beheersten het westen, de Sovjet-Unie de oostelijke zone. Ook in de hoofdstad Berlijn bestond deze tweedeling. Door politieke tegenstellingen raakten de verhoudingen tussen de overwinnaars gespannen: er brak een Koude Oorlog uit tussen het Westen en het Oostblok. In juni 1948 werd de middenin de oostelijke zone gelegen hoofdstad Berlijn zelfs getroffen door een blokkade: de bevoorrading over land werd onmogelijk gemaakt. De Geallieerden reageerden met een ‘luchtbrug’, die ruim een jaar zou functioneren.

Twee Duitslanden en wederopbouw

Door de onverzoenlijkheid tussen oost en west en hun verschillende politieke systemen ontstonden twee republieken: in het westen de Bundesrepublik Deutschland (BRD). In het oosten werd op 7 oktober 1949 de Deutsche Demokratische Republik (DDR) uitgeroepen. Die stond sterk onder invloed van de Sovjet-Unie. Van 1950 tot 1971 was Walter Ulbricht als secretaris-generaal van de Sozialistische Einheitspartei Deutschland (SED) de politieke leider. Erich Honecker volgde hem op (1971-1989).
In de jaren vijftig en zestig bleek dat de wederopbouw na de oorlogsjaren in de BRD voortvarend verliep. Eind jaren zestig lag het welvaartspeil er door het Wirtschaftswunder veel hoger dan in de DDR. Daar heerste een streng regime met een straffe controle, die uiteindelijk verlammend werkte. In de loop der jaren gingen veel Oost-Duitsers naar het westen.

De bouw van de Muur

Alleen al in de maand juli 1961 waren zo'n dertigduizend Oost-Duitsers naar West-Duitsland vertrokken. Begin augustus 1961 ‘hekelden’ Oost-Duitsers in de pers hun landgenoten die naar het westen wilden. Terzelfder tijd werden de controles aan de grens in Berlijn veel strenger. Toch arriveerden op donderdag 10 augustus en op de vrijdag daarna nog zo’n 1500 Oost-Duitsers in West-Berlijn. Zondag 13 augustus begon aan de Oost-Berlijnse kant de aanleg van een prikkeldraadversperring. Meteen volgde de bouw van een gemetselde muur, die dwars door de stad zou lopen en het verkeer van personen belemmerde. ‘Ulbricht sluit West-Berlijn voor Oostduitsers af’ kopte de NRC de maandag erna. Uit die dagen stamt Peter Leibings beroemde foto van de Oost-Duitse soldaat die over het prikkeldraad springt. Thans staat in Berlijn een monument, dat die actie uitbeeldt.

De Muur als symbool

Omdat ondanks de Muur DDR-burgers bleven proberen naar het westen te vluchten, met wisselend succes, werd de muur steeds grimmiger verdedigd. Minstens 136 personen kwamen bij vluchtpogingen om het leven.
Vanuit het westen klonken felle protesten tegen de Muur en dreigementen met sancties. De Muur werd het symbool van de Koude Oorlog. Westerse propaganda benadrukte de onmenselijkheid van het DDR-systeem. Volgens de DDR-leiding beschermde de Muur de Oost-Duitse heilstaat tegen het westerse imperialisme.

Leven in de DDR

De DDR werd ingericht naar het model van de Sovjet-Unie met een geleide economie. Om politiek andersdenkenden op te sporen was in 1950 de Staatssicherheitsdienst (Stasi) opgericht. Er ontstond een alom aanwezige verklikcultuur. Politieke commentatoren, de kerken en kunstenaars kregen het meest met repressie te maken. Voor de gewone burger ging het leven zijn socialistische gang, al zag hij op de (verboden) West-Duitse televisie dat het in de BRD toch wel anders toeging. DDR-propaganda zette de BRD echter neer als decadent en vijandig. En iedereen wist dat de Stasi overal bovenop zat. (Na 1989 bleek dat in de Stasi-gebouwen zestien kilometer aan persoonsdossiers opgeslagen stond.)
Niettemin hebben tallozen vol overtuiging de socialistische ideologie aangehangen en verdedigd, ondanks de matige economische prestaties. Redelijk recente films als Goodbye Lenin en Das Leben der Anderen tonen het gewone leven van burgers in de DDR.

De jaren tachtig

In de jaren tachtig verloor de Koude Oorlog zijn scherpe kanten. Oost en west zochten toenadering. De ontmoeting tussen Gorbatsjov (USSR) en Reagan (VS) in 1986 was daar een voorbeeld van, maar ook tussen Oost- en West-Duitsland was de spanning verminderd door de Neue Ostpolitik, begonnen door Willy Brandt. De Oost-Duitse bevolking merkte dit en wilde hervormingen. Intellectuelen, kerken en kunstenaars werkten daartoe samen in burgerbewegingen als Neues Forum. In het najaar van 1989 gingen in Leipzig tienduizenden de straat op voor de Montags Demo, een stil protest tegen het systeem en de Oost-Duitse leiders. Anderen weken uit naar de West-Duitse ambassades in de omringende landen. Honderden mensen bivakkeerden wekenlang in de tuin van de West-Duitse ambassades in Boedapest en Praag. Omdat deze situatie onhoudbaar werd, kregen zij toestemming naar het westen te vertrekken. Daarna was er geen houden meer aan.

Laatste weken van de DDR

Op 7 oktober 1989 ontving Honecker in Oost-Berlijn vele gasten om veertig jaar DDR te vieren. Het was zijn laatste grote optreden. Onder druk van de voortdurende betogingen in de DDR trad Honecker af en er kwamen hervormingsgezinde partijleden aan het bewind, maar toch gingen steeds meer mensen de straat op om democratie te eisen.

De Muur gaat open

Om 18.53 uur, op 9 november 1989, kwam tijdens een persconferentie in Oost-Berlijn de mededeling dat per direct de grensovergangen naar West-Berlijn opengingen. Enkele uren later liepen vele duizenden Oost-Duitsers plots op grond die voor hen 28 jaar verboden gebied was geweest. Binnen enkele maanden volgden besprekingen over de hereniging van de beide Duitslanden, die in oktober 1990 een feit was.
In dat najaar van 1989 stortte het Oostblok in, de socialistische staatsvorm maakte in veel landen plaats voor een meer democratische. De Koude Oorlog was voorbij, maar Europa bleef militair geweld niet bespaard. In voormalig Joegoslavië en in het zuiden van de vroegere Sovjet-Unie zijn sindsdien nog bloedige oorlogen geweest.

Literatuur over de Muur

De Koninklijke Bibliotheek bezit veel publicaties over de Koude Oorlog, de val van de Muur en over de DDR. Daarnaast bezit de KB de Nederlandse dagbladen uit de jaren zestig en tachtig, waarin de geschiedenis van de Muur van dag tot dag te volgen is.
Zie verder de literatuuropgave en de links hieronder.