Nijmeegse Vierdaagse 1909-2009

Dit dossier is bijgwerkt tot 13 juli 2009

Het begon in 1909

Honderd jaar geleden vonden voor het eerst de vierdaagse wandelmarsen in Nederland plaats. Vanuit dertien steden gingen wandelaars, vooral militairen, op pad. Tot 1925 waren er verschillende startplaatsen, vanaf dat jaar is Nijmegen de thuisbasis.
De Vierdaagse was een initiatief van de Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding (NBLO) die in 1908 was opgericht. Die was aanvankelijk alleen bedoeld voor militairen. Maar al snel vond men dat ook burgers aan sport en spel moesten kunnen deelnemen. Dat zou de lichamelijke en geestelijke gezondheid bevorderen. Hoe is het na dat eerste jaar verder gegaan?

Steeds meer wandelaars

In 1909 ging het om enkele honderden wandelaars. Gaandeweg gingen er behalve militairen steeds meer burgers deelnemen. Het aantal wandelaars steeg van meer dan tienduizend eind jaren ’50 naar tegen de twintigduizend eind jaren ’70. Inmiddels was de NBLO koninklijk geworden; bij het vijftigjarig bestaan in 1958 kreeg de bond dit predikaat en heet sindsdien KNBLO.
Na 1990 werd de dertigduizend gepasseerd. In de eenentwintigste eeuw verschijnen zo’n veertigduizend wandelaars aan de start om de reglementaire afstand af te leggen. Onder hen nog altijd vele militairen uit verschillende landen.

Vierdaagse reglement

Om de deelnemers te informeren over de gang van zaken tijdens de Vierdaagse heeft de KNBLO een reglement opgesteld. Daarin staat onder meer welke afstanden mannen en vrouwen op welke leeftijd moeten afleggen om hun beloning te ontvangen. Tegenwoordig zijn er drie afstanden: 30, 40 en 50 km per dag. Zo moeten vrouwen vanaf hun zestiende tot hun negenenvijftigste elke dag 40 km lopen, de zogenaamde reglementaire afstand. De vrouwen mogen kiezen voor 50 km per dag, de keuzeafstand.
Voor groepen wandelaars, voor militairen en voor rolstoeldeelnemers gelden weer aparte regels.

Het is niet toegestaan uiting te geven aan bijvoorbeeld een politieke gezindheid of zich aanstootgevend te gedragen. Het reglement bepaalt dat er geen wedstrijdelement bij de Vierdaagse is, het gaat om het leveren van een individuele sportieve prestatie.

Er bestaat een beloningenoverzicht met een hele serie verschillende medailles, te beginnen met het befaamde ‘Vierdaagsekruisje’. Bij het voltooien van meer Vierdaagsen ontvangt de wandelaar een nieuwe medaille of een volgnummer.

Tijdens de Vierdaagse is er een team van controleurs dat erop toeziet dat de wandelaars zich aan het reglement houden.

Een professionele aanpak

Die schaalvergroting stelde eisen aan de organisatie. De Vierdaagse vroeg meer ruimte, meer vrijwilligers, de verkeersproblemen werden groter, er was meer inzet van het Rode Kruis en politie nodig enz. Tegenwoordig zorgt de Stichting DE 4DAAGSE ervoor dat alles op een professionele wijze verloopt. Dat moet ook wel: met het massale evenement is de veiligheid van vele duizenden wandelaars en toeschouwers gemoeid. Ook het economisch belang van de Vierdaagse is aanzienlijk. De Vierdaagse en Vierdaagsefeesten leveren de regionale economie jaarlijks een miljoenenomzet op. Inmiddels is de Vierdaagse het grootste sportieve evenement in Nederland en het grootste meerdaagse wandelfestijn ter wereld.

Onderbrekingen

De Vierdaagse ging niet elk jaar door. In de Eerste Wereldoorlog gooide de mobilisatie tweemaal roet in het eten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zag de Duitse bezetter niet graag grote groepen mensen bijeen; bovendien wilde de bezetter geen kazernes ter beschikking stellen voor de huisvesting van wandelaars. Natuurlijk was zeker in de laatste twee oorlogsjaren een Vierdaagse onmogelijk. Dat verklaart waarom in 2009 de 93e editie van de Vierdaagse van start gaat.
In 2006 werd vanwege extreme warmte de Vierdaagse na een dag afgelast. Twee wandelaars waren overleden. Voldoende reden voor de organisatie om geen risico te nemen en het evenement stop te zetten.

Zomerfeesten en Vierdaagsefeesten

Sinds 1970 komen niet alleen de wandelaars in groten getale naar Nijmegen. De Nijmeegse fotohandelaar Nico Grijpink had najaar 1969 het initiatief genomen om in de Nijmeegse binnenstad wat vermaak te brengen. Veel ondernemers haakten aan en het pakte goed uit tijdens de eerste editie van de Zomerfeesten in 1970. Met optredens op allerlei podia werd de stad het domein van de ‘stappers’. Onder meer op Plein 1944 en aan de Waalkade traden vanaf de middag vele artiesten op. Rob de Nijs, Golden Earring, Lee Towers, Frank Boeijen en Di-rect kwamen in de afgelopen veertig jaar op de bühne. De overal aanwezige horeca voorzag de toeschouwers van drankjes. De Gemeente Nijmegen en de KNBLO reageerden eveneens positief. Sinds 1970 trekt het wandelaarslegioen op woensdag dwars door Nijmegen. Jaarlijks komen honderdduizenden naar Nijmegen om de tot Vierdaagsefeesten omgedoopte festiviteiten mee te maken.

Eenentwintigste eeuw

Anno 2009 is de wandelsport uiteraard veranderd. Het oubollige beeld van de stoere stapper, een zakdoek om het hoofd geknoopt, met stevige schoenen en een knapzak is wel achterhaald. De wandelaarsoutfit is in de laatste decennia gemoderniseerd. Comfortabele schoenen, professionele sokken en ergonomische rugzakken behoren tot de uitrusting.
Sinds enkele jaren is het wandelen zelf object van onderzoek. Tijdens de Vierdaagse krijgt een aantal wandelaars apparatuur mee die onder meer de lichaamstemperatuur registreert. Daardoor komen de effecten in beeld van wat 30, 40 of 50 kilometer wandelen ‘met je doet’.

Wandelen op allerlei manieren

Wandelen is een eeuwenoud fenomeen. Sinds de vroegste tijden gingen mensen te voet langs wegen en paden naar hun bestemming. Als boodschapper, als handelaar of als pelgrim. Beroemd is de bedevaartroute, in het Spaans el camino, naar Santiago de Compostella. Tegenwoordig bestaan er vele wandelvakanties die toeristen bij natuur en cultuur brengen. In Nederland zijn de NS-wandelingen heel bekend, net zoals de lange afstandstrajecten als het Pieterpad en het Visserspad.
Een andere vorm is het wandelen als louterende of spirituele activiteit. Dan gaat het om bewustwording en bewegende meditatie. Ten slotte proberen mensen door wandeltherapie hun psychische klachten zoals depressies te verhelpen.

Boeken over wandelen

Veel wandelende auteurs zaten niet stil en hebben boeken over het wandelen geschreven. Daarvan bezit de KB er vele. Op bijgaande literatuurlijst staat een aantal van die boeken genoemd. Een bekend voorbeeld is Lopen met Van Lennep : de zomer van 1823 : dagboek van zijn voetreis door Nederland dat Geert Mak in 2000 opnieuw heeft uitgegeven. De RVU zond daarover een tv-serie uit in 2000-2001.