Honderd jaar Internationale Vrouwendag, 8 maart

Dit dossier is bijgewerkt tot 7 maart 2011

Op 8 maart 2011 vindt de honderdste Internationale Vrouwendag plaats. De Verenigde Naties geven dit jaar als wereldwijd thema mee: “gelijke toegang tot onderwijs, opleidingen en natuurwetenschappen: de weg naar fatsoenlijk werk voor vrouwen”. De vrouwendag blijkt nog steeds nodig te zijn om aandacht te vragen voor de achterstelling van vrouwen en meisjes en de schending van hun rechten. Honderd jaar geleden was dat niet anders.

Algemeen kiesrecht

Het is nu nog maar moeilijk voor te stellen, maar vóór de Eerste Wereldoorlog streden ‘arbeiders’ –hun voormannen waren vaak heren– uit verschillende landen zij aan zij voor hun recht op fatsoenlijke betaling voor fatsoenlijk werk en voor algemeen kiesrecht. Een arbeider in Duitsland had meer gemeen met een arbeider in Frankrijk dan met iemand van de hogere klassen in Duitsland. En zo was het in veel landen. In het kielzog van de mannenstrijd ontstond ook de internationale strijd voor vrouwenkiesrecht.
Maar algemeen vrouwenkiesrecht was ook binnen het socialisme niet voor iedereen een uitgemaakte zaak. Zo werd er op de Vrouwenkonferentie van het Internationaal Socialistisch Kongres heftig gediscussieerd of de acties van de zogenoemde suffragettes gesteund moesten worden voor dameskiesrecht. Hiermee zou immers ‘de solidariteit met de arbeidersklasse [gebroken worden]’ en getrouwde vrouwen en arbeidsters zouden geen kiesrecht krijgen.

Waarom 8 maart?

De algemene vrouwendag werd voorgesteld door Clara Zetkin op de Vrouwenkonferentie in 1910. Zij verwachtte: ‘een grooten opbloei van de socialistische vrouwenbeweging van zulk een vrouwendag, die aan het voorbeeld der amerikaansche vrouwenbeweging ontleend is’.
In 1909 werd in de VS namelijk voor het eerst een vrouwendag georganiseerd, om een grote staking van arbeidsters in de textielindustrie te herdenken die op 8 maart 1908 plaatsvond in New York. Zij protesteerden tegen hun abominabele werkomstandigheden. Bijna tien jaar later, op 8 maart 1917, vond een vergelijkbare staking onder textielwerksters plaats in St. Petersburg. Later is 8 maart gekozen om wereldwijd aandacht voor vrouwenrechten te vragen, hoewel deze datum niet overal en altijd is aangehouden.

Na het kiesrecht – tegen de oorlog

In de jaren tien, twintig en dertig krijgen in steeds meer landen vrouwen het actief kiesrecht. Daarna richt de vrouwendag zich op andere onderwerpen. De economische crisis van de jaren dertig brengt (sociaal-democratische) vrouwen op de been ‘tegen fascisme en oorlog, voor brood en arbeid’. De algemene vredesbeweging was al eind negentiende eeuw opgekomen –in 1899 vond er een Internationale Vredesconferentie plaats in Den Haag–, maar kreeg nu een grotere aanhang. De Vrouwendag is dan inmiddels stevig verankerd.
Hoewel het achteraf lijkt of alleen socialisme en communisme zich sterk maakten voor de rechten en positie van vrouwen, via de website Historische Kranten vinden we ook andere, voorzichtiger geluiden ten gunste van vrouwen – bijvoorbeeld uit de hoek van de Christen-Historische Unie (een van de voorlopers van het CDA).
In de jaren vijftig, de beginjaren van de Koude Oorlog, leek de Internationale Vrouwendag besmet door het communistische etiket dat eraan kleefde.

Tweede feministische golf

De algemene belangstelling voor de Vrouwendag herleefde met de tweede feministische golf, eind jaren zestig, begin jaren zeventig. In West-Europa streden vrouwen voor het recht op zelfbeschikking over het eigen lichaam: recht op geboortebeperking, op abortus. In Nederland verenigden vrouwen zich in Dolle Mina, met als leuzen: ‘de vrouw beslist’ en ‘baas in eigen buik’. 1975 werd door de VN zelfs uitgeroepen tot Jaar van de Vrouw en in 1978 stelde de VN 8 maart als officiële Internationale Vrouwendag in.
Tegenwoordig is 8 maart zelfs voor officiële instituties als het Europees Parlement een dag om aandacht voor vrouwenrechten en vrouwenproblemen te vragen. In 2011 heeft het extra aandacht voor het doorbreken van het glazen plafond.
Wat aan de onderkant van de samenleving begon als vlammend protest, is algemeen geaccepteerd en geïnstitutionaliseerd.

Literatuur

Titels over de Vrouwendag en de vrouwenbeweging