Anton van der Waals (1912-1950)

Dit dossier is bijgewerkt tot 22 januari 2010

Op 26 januari 1950 werd Anton van der Waals terechtgesteld vanwege zijn rol als verrader tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij was een van de ongeveer veertig foute Nederlanders die bij de ‘Bijzondere Rechtspleging’ na de oorlog ter dood werden gebracht.

Verzet

Na de capitulatie van het Nederlandse leger in mei 1940 ontstonden al spoedig diverse verzetsactiviteiten, zoals illegale blaadjes en spionage. Groepjes organiseerden zich en pleegden sabotage of werkten de Duitsers anderszins tegen. Daarbij kwam het tot aanslagen op Duitsers en op Nederlandse collaborateurs. De bezetter, c.q. de SD (Sicherheitsdienst), probeerde deze verzetsstrijders uit te schakelen, soms met medewerking van Nederlanders. Anton van der Waals was een van die collaborerende Nederlanders.

Van der Waals' jeugd

Van der Waals werd in 1912 in Rotterdam geboren. Na de lagere school en de MULO voltooide hij nog een MTS-opleiding elektrotechniek en werkte hij enige tijd op een kantoor. In de crisisjaren lukte het hem niet een vaste baan te krijgen of een eigen bedrijf als reparateur van motorfietsen en radio’s op te zetten. Kort voor de oorlog verwierf hij toch een goede baan bij een Rotterdams elektrotechnisch bureau en de ambitieuze Van der Waals maakte promotie als verkoper. Enkele jaren eerder was hij een niet-actief lid van de NSB geworden.

In functie als V-mann

Van der Waals had via zijn werk medewerkers van technische bedrijven ontmoet, die contact hadden met het prille verzet. Hij vertelde hen dat hij interessante technische uitvindingen had gedaan, die hij aan de Engelsen wilde overdragen. Zo kwam hij aan namen van verzetslieden. Die probeerde hij aan de Duitse SD door te geven, zij het aanvankelijk vergeefs. Maar in 1941 ontmoette hij een chef van de Rotterdamse SD, Schreieder. Deze meende Van der Waals te kunnen gebruiken als V-mann (Vertrauensmann), een dubbelspion die leden van het verzet kon opsporen. In Haarlem was in die dagen een Duitse spoorwegbeambte neergeschoten en de SD zocht de dader. Van der Waals wist die snel te achterhalen, zodat de SD enkele verzetsstrijders kon arresteren. Hij ontving f 5.000,- aan premie en een maandsalaris van f 250,-.

Twee jaar actief

Na deze geslaagde actie kreeg Van der Waals meer opdrachten van de SD. Gedurende twee jaar infiltreerde hij in het verzet, dat vooral in zelfstandige groepen opereerde. Tientallen leden van de ‘ondergrondse’ vielen door hem in Duitse handen, onder andere in het zogeheten Englandspiel (Duitse contraspionage door misleidend radiocontact met Engeland). Soms werd hij zelf ook ‘gearresteerd’, wat mogelijke verdenking tegen hem moest wegnemen. Bovendien werkte hij met verschillende namen en adressen. Toch begon men in de kringen van het verzet zijn verraad te bemerken. De SD vond in 1943 Van der Waals niet langer geschikt als V-mann; hij moest van het toneel verdwijnen. In juli van dat jaar stond een bericht in de krant dat hij bij een aanslag zou zijn omgebracht. In verzetskringen rees al snel twijfel over het waarheidsgehalte van dat bericht.

Beschaafde fantast

Het ‘succes’ van Van der Waals lag in zijn beschaafde manieren, zijn bluf, grote fantasie en in het karakter van de illegaliteit: geheimzinnig doen was wel zo veilig. Zodra hij het vertrouwen van zijn slachtoffers had gewonnen, kon hij hen simpel in de val lokken. Dat kostte hem wel zijn NSB-lidmaatschap; landgenoten verraden ging de NSB-leiding toch te ver.
Zijn acties leverden hem veel geld op en hij leefde er goed van. Ook in zijn privé-leven was hij opportunistisch; hij was eenmaal dubbel verloofd en trad viermaal in het huwelijk, telkens voor korte duur.

Naar Zweden en Duitsland

De ‘vermoorde’ Van der Waals werd naar het neutrale Zweden gestuurd om daar informatie over het verzet in te winnen. Na enkele maanden kwam hij zonder resultaat terug. De SD wilde hem hier niet meer inzetten en hij ging onder een valse naam in Loosdrecht wonen. In 1945 verhuisde hij naar Drente.
In mei 1945 meldde hij zich bij de Canadese bevrijders. Via hen belandde hij bij de Britse Special Counterintelligence. Daar wist men dat Van der Waals voor de SD had gewerkt. Zij wilden zijn intelligence uitbuiten: in Duitsland kreeg hij de opdracht vermeend verzet op te sporen. Van der Waals moest later in Berlijn bij de Russen spioneren.

Arrestatie en proces

In bevrijd Nederland was bekend dat Van der Waals nog leefde. Na een lastige zoekactie werd hij in 1946 gearresteerd. In 1947 begon in Den Haag het proces tegen hem voor het Bijzonder Gerechtshof. Bij dit proces gaf Van der Waals weer blijk van zijn fantasie: hij verklaarde te hebben gehandeld in opdracht van een geheim agent. Vlak voor zijn dood gaf hij toe dit te hebben verzonnen.
In 1948 veroordeelde het Gerechtshof hem ter dood. De terechtstelling vond plaats op de Waalsdorpervlakte. Van der Waals werd 37 jaar.

Publicaties op de KB

In de Leeszaal van Nederland op de KB staan veel boeken over de Tweede Wereldoorlog. Daarbij zijn collaboratie, verzet en Bijzondere Rechtspleging aparte thema’s. De KB bezit Van der Waals’ verweerschrift en Schreieders boek over het Englandspiel. Ook W.F. Hermans’ roman over verzet en verraad De donkere kamer van Damokles (1958) is natuurlijk in de KB. Zie verder onder literatuur.
Het Nationaal Archief en de KB besteden 65 jaar na de bevrijding aandacht aan de eerste jaren na het eind van de Tweede Wereldoorlog met een tentoonstelling en een publicatie.