Op 3 oktober a.s. wordt het boekje Zwart gepresenteerd in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Saskia de Bodt, Bijzonder hoogleraar Illustraties aan de Universiteit van Amsterdam ontwikkelde het idee om een serie boeken te maken over het belang van geïllustreerde kinderboeken. De Koninklijke Bibliotheek ondersteunde de uitgave van dit boek en stelde het (beeld)materiaal ter beschikking. Jeroen Kapelle (medewerker van de RKD) schreef de tekst. Dirk J. Tang (medewerker van de KB) schreef een bijdrage over Jan Compagnie. Uitgeverij d’jonge Hond verzorgde de uitgave.
Beeldvorming van de zwarte mens
De presentatie van dit boekje staat niet op zich; er gebeurt meer: Black is Beautiful heet de tentoonstelling die tot 28 oktober 2008 is te zien in de Nieuwe Kerk te Amsterdam. De titel is een knipoog naar de beweging die in de jaren zestig van de vorige eeuw opgang maakte in de Verenigde Staten. Daar was het, ondanks de formele opheffing van de rassensegregatie, met de positie van zwarte en gekleurde Amerikanen nog altijd treurig gesteld. De leuze Black is Beautiful beoogde het zelfbeeld van de achtergestelde en vaak om hun uiterlijk gediscrimineerde zwarte Amerikanen positief te beïnvloeden. Precies met dat doel is de tentoonstelling ingericht en opgebouwd. Zwarte mensen op Nederlandse kunstuitingen zoals schilderijen, tekeningen en in boekillustraties worden op een zelfstandige, positieve, zelfbewuste manier gepresenteerd. Dat is wel eens anders geweest. De meeste beelden die in het collectieve geheugen van doorsnee-Nederlanders liggen opgeslagen, tonen zwarte mensen als slaaf, bediende of in een andere dienende, domme of ondergeschikte rol.
Jeugdliteratuur
In de jeugdliteratuur is het niet veel anders. Ook hier is het beeld dat wordt geschetst van zwarte of gekleurde kinderen hemelschreiend. De moderne lezer die een jeugdboekje uit de jaren veertig, vijftig, zestig of zeventig van de vorige eeuw in handen heeft gehad zal verbijsterd achterblijven met de vraag: "Is dit echt gedrukt?". De vraag stellen is de vraag beantwoorden, want het bewijs is daar. De Koninklijke Bibliotheek beschikt over een collectie kinderboeken die op verschillende manieren aandacht besteedt aan zwarte mensen. Daar zijn, gemeten naar onze huidige opvattingen, alleen al in de titel voldoende gronden te vinden om het Meldpunt Racisme onverwijld telefonisch te benaderen. Het oplezen van de titels zoals Oki en Doki bij de nikkers, Tien kleine nikkertjes, Het grote negerboek, De neger die wit wilde zijn of Moortje Nikker in Luilekkerland zal de dienstdoende hulpverlener/ster al naar adem doen snakken. Vroeger keek er niemand van op als een keurige mevrouw in de boekwinkel vroeg naar ‘Zwarte Sam of een neger is ook maar een mensch’. Is het een cadeautje? Ja, graag inpakken in cadeaupapier!
En nu?
In de moderne kinderboekenwinkel ontbreken de hierboven genoemde titels. Ze zijn uitsluitend nog antiquarisch en voor hoge prijzen te koop. Gelukkig maar en jammer tegelijk, omdat daarmee een deel van de beeldcultuur die generaties lezers heeft gevormd dreigt te verdwijnen naar de boekenkasten van verzamelaars. Het boven genoemde boekje Zwart probeert daarin te voorzien. Het toont, prachtig geïllustreerd, hoe de afgelopen honderd jaar de zwarte mens in de jeugdliteratuur is verbeeld. Het toont ook hoe langzaam het stereotiepe beeld en de opvattingen over de domme zwarte evolueren naar een modern gelijkwaardig standpunt.
Overige informatie:
|
|
De geschiedenis van Epaminondas. - Utrecht : W. de Haan, [1920].
|
|
|
|
Vlissinger Michiel, of Neerlands glorie ter zee : geschiedkundig verhaal voor oud en jong Nederland / P. Louwerse. - Schiedam : H.A.M. Roelants, [1880].
|
|
|
|
Het ABC voor Holland's kleintjes met 156 plaatjes / Daan Hoeksema. - Bussum : Gebr. Koster, [1923].
|
|
|
|
Oki en Doki bij de nikkers / door Henri Arnoldus ; omslag en tek. van Carol Voges. - Apeldoorn : Stenvert, [1957].
|
|
|
|
De neger die wit wilde zijn / Jo Otten ; illustraties van Ro Keezer. - Bussum : F.G. Kroonder, 1947.
|
|
|
|
Tien kleine nikkertjes. - [S.l. : s.n.], [191-?].
|
|
