5. Spiegel Historiael

Jacob van Maerlant is een van de belangrijkste Nederlandse dichters uit de dertiende eeuw en de grondlegger van de didactische literatuur in onze streken. Met zijn vertalingen in de volkstaal van belangrijke, in het Latijn gestelde, encyclopedische werken kwam hij tegemoet aan de behoefte van het lekenpubliek - de adel en de gegoede burgerij - dat in die tijd steeds meer belangstelling kreeg voor kennis en wetenschap. Van zijn drie grote leerdichten, Der Naturen Bloeme, de Rijmbijbel en de Spiegel Historiael geldt het laatste onbetwist als zijn hoofdwerk. Het is een bewerking van het Speculum Historiale van Vincent van Beauvais, waaraan hij in 1283 op verzoek van graaf Floris V begon. Het Speculum beschreef de wereldgeschiedenis vanaf de Schepping tot het jaar 1250, verdeeld over vier delen, die door Maerlant Partiën werden genoemd. Hij voltooide de bewerking van de eerste, de derde en een deel van de vierde Partie voor hij in 1288 - mogelijk om gezondheidsredenen - zijn werk moest staken. De vertaling werd later door twee jongere tijdgenoten voltooid, waarvan er één een vijfde Partie toevoegde.

De tekst van de Spiegel Historiael is niet compleet overgeleverd. Het Haagse handschrift is het enige waarin alle delen die door Maerlant zelf zijn bewerkt, volledig bewaard zijn. Bovendien is het het enige verluchte exemplaar: het bevat negentien gehistorieerde initialen en 43 miniaturen. Veel van de miniaturen beslaan een horizontale strook over de breedte van de drie tekstkolommen onderaan de bladzijde. De laatste miniatuur toont de verovering van Jeruzalem door Godfried van Bouillon in 1099. De voorstelling toont hoe de ridders van alle kanten Jeruzalem overmeesteren, rechts met ingenieuze belegeringswerktuigen en in het midden met bootjes over de vestinggracht. Op de ladder baant Godfried zelf, herkenbaar aan de Brabantse leeuw op zijn kleed en op zijn schild, zich een weg naar binnen. Links slaat een groep kruisridders onder aanvoering van de H. Joris het gebeuren gade. De taal van het handschrift wijst erop dat dit afschrift in West-Vlaanderen is ontstaan; naar alle waarschijnlijkheid is het daar ook verlucht.

Literatuur

• Schatten van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1980, nr. 61
• Jacob van Maerlant's Spiegel Historiael (ed. Ph. Utenbroeke en L. van Velthem). 4 dln. Utrecht 1982
• De verluchte handschriften en incunabelen van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1985, nr. 362
• J. Janssens, ‘Arturstof in de Nederlanden’, in: Arturus rex. Dl. 1., Leuven 1987, p. 119-122, afb. 20-21.