22. Gerard Leeu

Een van de weinige zekerheden in verband met de Twespraec der creaturen is, dat de drukker Gerard Leeu voor de verspreiding van deze tekst de belangrijkste persoon is geweest. Meer dan een eeuw na het ontstaan ervan, vermoedelijk in Noord-Italië, drukte hij op 3 juni 1480 in Gouda voor het eerst de Latijnse tekst. Zoals vaak in incunabelen het geval is, heeft het boek geen titelpagina, en vermeldt het ook nergens anders de naam van de auteur. Van vóór de eerste druk zijn zeven Latijnse handschriften bekend. In twee daarvan wordt een auteur genoemd, zij het twee verschillende: Nicolaus Pergamenus en Mayno de Mayneriis.

De tekst is een verzameling fabels en exempels, weergegeven in 122 dialogen tussen bijvoorbeeld de zwaan en de kraai, de oude man en de geit, tussen heuvels en dalen en als laatste die tussen 'den levendigen mensch ende die doot'. Gerard Leeu heeft zijn tekst geïllustreerd met ruim 120, vaak zeer aardige, houtsneden. De uitgave was een succes. Hij herdrukte de Latijnse uitgave nog vier keer zelf. Ook werd het boek nagedrukt in Keulen, zonder de illustraties, en in Stockholm, met kopieën in spiegelbeeld van alle illustraties op één na. De uit de Lage Landen afkomstige voorstelling van de bergen en dalen was voor de Zweedse houtsnijder niet acceptabel.

Naast een Franse vertaling verschenen er bij Leeu ook nog twee uitgaven van een Nederlandse tekst. Een exemplaar van de eerste Nederlandse uitgave werd in 1867 door de Koninklijke Bibliotheek verworven op de veiling van de collectie Enschedé. In 1658 was dit exemplaar in het bezit van Frans Coerten, 'in zijn leven vermaert afsetter', zoals op de titelpagina van de veilingcatalogus van zijn boeken uit 1668 staat. 'Afsetten' was de benaming voor het inkleuren van kaarten, prenten en boeken. Coerten heeft zijn exemplaar in het begin en aan het eind ingekleurd. Op de laatste, blanco pagina staat een handschriftelijke aantekening van hem, waarin hij de wens uit dat een volgende bezitter dit zeldzame oude boek, dat er nog zo mooi uitziet en dat hij duur heeft gekocht, uit liefde voor de oudheid, goed mag bewaren. Daaronder schreef in 1863 Johan Enschedé: 'Tot dus ver is deze wensch van Frans Coerten vervuld gebleven. Moge het dus ook verder zijn!'.

Literatuur

• B. van Selm, 'The auction catalogue of Frans Koerten's books (1668)', in: Theatrum orbis librorum. Liber amicorum presented to Nico Israel. Utrecht 1989, p. 477-491
• L. Hellinga, 'Dialogus creaturarum moralisatus. Gouda: Gheraert Leeu, 31 August 1482', in: Vision of a collector. The Lessing J. Rosenwald collection in the Library of Congress. Washington 1991, p. 91-95 
• A. Schippers, 'Dit boeck hoort toe: bezitters en lezers van de "Dialogus creaturarum" en de "Twispraec der creaturen"', in: Een drukker zoekt publiek. Gheraert Leeu te Gouda 1477-1484. Delft 1993, p. 162-183.