61. Kleurendruk

De bundel gravures 'Viervoudig schouwspel van wonderen' van Johannes van Call bestaat uit 71 platen, voorafgegaan door een titel en een opdracht aan Friedrich August van Saksen en diens portret. De vier afdelingen (gezichten aan de Rijn; op het Loo en andere paleistuinen; van Den Haag; van Amsterdam) hebben ieder een eigen titel. In het hier afgebeelde exemplaar ontbreken, zoals vergelijking met een ander exemplaar van de Koninklijke Bibliotheek leert, weliswaar de opdracht, het portret en de vier deeltitels, toch is het aan de andere kant veel rijker. Het is namelijk in kleurendruk. Ingekleurde gravures uit die tijd zijn niet zeldzaam. 'Afgezet' was toen de technische term voor 'ingekleurd', en 'afzetter' was een eerzaam beroep. Maar een afzetter is aan dit exemplaar niet te pas gekomen. In 1688 trachtte Johannes Teyler een eind te maken aan deze praktijken van afzetten. Teyler (1648-ná 1697), een beetje filosoof, een beetje geleerde, een beetje militair, een beetje kunstenaar, en een beetje uitvinder (hij zou zijn overleden aan 'een mymering in zyn hersens'), ontwikkelde een later naar hem genoemde kleurendrukmethode. Die ging uit van een koperen plaat waarin op de gebruikelijke manier de bedoelde voorstelling was gegraveerd, maar in plaats van deze voor het afdrukken met zwarte inkt in te smeren, gebruikte hij allerlei kleuren: blauw voor lucht en water, groen voor bomen, bruin voor huizen, rood of blauw voor daken, enzovoort. Maar het afzetten verdween niet: daarvoor was de Methode Teyler te omslachtig en te weinig artistiek, hoewel een vaardig artiest er fraaie resultaten mee kon bereiken, zoals bewezen wordt door het hiernaast gereproduceerde Haagse stadsgezicht. Het is een gravure van Johannes van Call (1656-1705?), evenals Teyler een geboren Nijmegenaar, en enige tijd diens leerling. Zijn produkten werden evenals die van een andere leerling, Mattheus Berckenboom, meestal geproduceerd in Amsterdam bij kunst- en kaartdrukkers als Petrus Schenk of Gerhard Valk. Het exemplaar van de Koninklijke Bibliotheek werd verworven in 1993; het heeft voorin de handtekening van de Haarlemse dichter, schrijver en boekverkoper A. Loosjes Pz (1761-1818).

Literatuur

• Johannes Teyler. Nederlandse kleurendruk rond 1700. Nijmegen 1961.