Het jaar 1484 bracht een kentering in de voorstelling. Want, zoals de zogenaamde Divisiekroniek van 1517 ons vertelt: 'In dat jaar werd een levende olifant naar Holland gebracht, en die werd van de ene stad naar de andere gebracht. Zijn eigenaars verdienden daar grof geld mee. En toen hij van Amsterdam per schip werd vervoerd om naar Utrecht te reizen, en ze hem in Muiden aan boord wilden brengen, verdronk hij, terwijl zijn oppasser afwezig was; daarvan had deze veel verdriet'. Deze verandering van de olifant van fabeldier in kermisattractie had onmiddellijk gevolgen. Binnen een jaar werd een levensechte afbeelding van een duidelijk herkenbare olifant gepubliceerd in Bartholomaeus Anglicus,
Van de proprieteyten der dinghen (1485), terwijl het drukkersmerk hier rechtsboven gepresenteerd, hoe fantastisch verder ook, eveneens een onmiskenbaar naar het leven getekende olifant vertoont. Het merk komt in twee verschillende versies voor in twee incunabelen: in Olivier de la Marche's allegorische verhaal Le chevalier délibéré (gedrukt na 31 oktober 1489) en in de Nederlandse bewerking van de geschiedenis van de leider van de eerste kruistocht en eerste koning van Jeruzalem Godfried van Bouillon, de Historie van hertoghe Godevaerte van Boloen (1486/89). Beide boeken zijn in Gouda gedrukt, en wel vermoedelijk op de pers van het klooster der zogenaamde Collaciebroeders, die in hun onderhoud voorzagen met schrijf- en bindwerk, en in de jaren 1480 ook een drukkerij begonnen.
Wat we zien is een natuurgetrouwe, zij het wat gestileerde olifant met een fantastisch kasteel op de rug waar twee vlaggen uithangen, geflankeerd door twee letters. Een kasteel met twee vlaggen was ook elders in gebruik als drukkersmerk (bij Geeraert Leeu te Antwerpen, bij wie het het kasteel van Antwerpen voorstelde, zoals de wapens op de vlaggen duidelijk maken). Hier vertonen de vlaggen de wapens van keizer Maximiliaan (die ook graaf van Holland was) en van de stad Gouda. Enige gehelmde hoofden kijken over de muren van het kasteel heen. De letters links en rechts ervan worden meestal gelezen als G D. Waar ze voor staan is niet bekend; het kunnen de initialen zijn geweest van de opdrachtgever of financier van deze dure en rijk geïllustreerde letterkundige werken: want het is duidelijk dat de Collaciebroeders niet zelf de uitgever waren: ze drukten ze in opdracht en voor geld.
In het drukkersmerk zal de olifant evenals het kasteel bedoeld zijn om kracht en standvastigheid te symboliseren. Zoals gezegd kwam het motief al eerder voor. Zo heeft in Zuid-Londen de ongetwijfeld naar zijn uithangbord genoemde herberg Elephant & Castle zijn naam geleend aan een belangrijk spoorwegknooppunt. In de eerste helft van de zestiende eeuw werd dezelfde voorstelling in Parijs als drukkersmerk gebruikt door François Regnault en zijn weduwe Madeleine Boursette (met de initialen FR en MB), en later ook in Brescia door Giovanni Battista de Pederzano (ook hier met initialen). Hun olifan-ten zijn evenwel heel wat minder natuurgetrouw: die van Pederzano heeft klauwen aan zijn poten, en allebei hebben ze wilde-zwijneslagtanden. Verder zijn olifanten als motief in drukkersmerken uiterst zeldzaam, dit in tegenstelling tot de 16de- en 17de-eeuwse emblematiek, waar het dier kracht, onwrikbaarheid en onverstoorbaarheid uitbeeldt.
Dat er als drukkersmerk zo'n grote en uitvoerige houtsnede werd gebruikt, is in de vijftiende eeuw trouwens tamelijk uitzonderlijk. Later werd zoiets wel heel gewoon, zoals iedere gebruiker van de cd-rom Dutch printer's devices (1999) kan getuigen; maar voor laat-Middeleeuwse drukkersmerken zijn veeleer de kleine voorstellingen kenmerkend die hiernaast staan afgebeeld; die bewijzen weliswaar dat echte fabeldieren toen nog niet waren uitgestorven, maar ook dat het vasthouden van een (soms zelfs blanco) wapenschildje hun enige bestaansrecht was.
Koninklijke Bibliotheek - Nationale bibliotheek van Nederland