St. Apollonia

Als u zich zou bevinden in een tandartsstoel, zou uw eerste neiging dan zijn te bidden tot de heilige Apollonia? Vermoedelijk niet. Toch was sint Apollonia vele eeuwen lang de heilige waartoe je je wendde wanneer je kiespijn had. Waarom deze vroege martelares zich ontwikkeld heeft tot de schutspatroon van tandartsen en van hun patiënten, wordt overvloedig duidelijk gemaakt door de miniatuur hiernaast. Voordat zij zich opofferde voor het christelijk geloof door zich in het vuur te werpen, werden haar tanden wreed verwoest door haar beulen.

St. Hubertus

Tijdens een jachtpartij op Goede Vrijdag stuitte Hubertus van Luik op een hert met een crucifix tussen het gewei. Dit visioen leidde tot de bekering van de adellijke jager tot het Christendom. Tot op de huidige dag is sint Hubertus beschermheilige van vele jagersverenigingen. Omdat jagers nu eenmaal nauwe banden onderhouden met hun honden, wordt de heilige Hubertus ook geacht bescherming te bieden tegen hondenbeten. Dus: komt u ooit een van deze aanhalige beestjes tegen, dan weet u tot wie u uw schietgebedje moet richten.

Heilige helpers in een christelijke samenleving

Het is nooit makkelijk geweest om de grens tussen geloof, bijgeloof en folklore te trekken in de omgang van christenen en hun heiligen. Het geloof in de macht van heiligen om te bemiddelen bij God heeft hele diepe wortels en in Rooms-katholieke streken van de wereld is het nog steeds volkomen natuurlijk om sint Erasmus om hulp te vragen bij darmstoornissen, of om te bidden tot sint Antonius van Padua wanneer je je autosleutels bent kwijtgeraakt. Het ingewikkelde netwerk van heilige helpers, dat heel specifieke functies toewijst aan bepaalde heiligen, is geconstrueerd in de Middeleeuwen, maar werd ook toen al met scepsis bekeken. Later was dit aspect van het christelijk geloof een van de redenen waarom mannen als Maarten Luther en Johannes Calvijn de kerk van Rome verlieten. Voor de moderne, ontkerkelijkte mens is dit debat misschien irrelevant en de gewoonte wekt wellicht louter lachlust. Echter, voor wie serieus geïnteresseerd is in (middeleeuwse) cultuur, antropologie of geschiedenis, is het een fascinerend gebruik.
Als we kijken naar de gebeurtenissen uit het leven van een heilige of naar de omstandigheden waaronder hij gestorven is aan de ene kant, en de reden waarom hij werd aangeroepen aan de andere, dan betrappen we een aspect van het middeleeuwse denken op heterdaad, om het zo maar eens uit te drukken. Het vrije associëren dat van Apollonia de patroonheilige van de tandartsen maakt vanwege de mishandeling van haar gebit, blijkt dan symptomatisch voor veel van dergelijke keuzes.

Sint Bartholomeus, hiernaast afgebeeld met een boek en een groot mes als attributen, was levend gevild en werd de schutspatroon van leerwerkers, schoenmakers en boekbinders; Sint Laurentius was levend gegrild en werd de patroonheilige van koks en keukenpersoneel. Zelfs enigszins ongeloofwaardige verhalen konden heel interessante associaties oproepen. Zo werd de legende van Sint Margaretha van Antiochië al in 494 met enige terughoudendheid bekeken door de kerk. Toch zette haar ontsnapping uit de buik van de draak die haar had opgegeten - de kruisstaf die Margaretha in haar hand had op het moment dat hij haar verzwolg, deed het beest openbarsten - associaties in gang met geboorte en baren. Die droegen veel bij tot haar immense populariteit. Zo waren in de Middeleeuwen alleen al in Engeland zeker 200 kerken aan haar gewijd.
In het gedeelte van deze rondleiding dat gewijd is aan heiligen, zullen we nog een aantal van deze gedachtensprongen zien.

Het belang van heiligen, van religie en van de kerk voor het leven en de ideeën van middeleeuwse mensen is nauwelijks te overschatten. Dat betekent niet dat alle middeleeuwse mensen zedige dwepers waren. Bepaald niet. Het betekent wel dat het Christendom het onaantastbare fundament was van de middeleeuwse samenleving. Het betekent ook dat de kalender van de christelijke kerk in heel letterlijke zin het tempo bepaalde van het dagelijks leven. Sinds Constantijn de Grote was de zondag een officiële dag voor rust en godsdienstoefening. De belangrijkste gebeurtenissen van het Nieuwe Testament - de Geboorte, de Kruisiging, de Wederopstanding, de Hemelvaart van Christus - bepaalden de kalender van de kerk en daarmee die van iedereen. Bovendien ging er nauwelijks een dag voorbij zonder dat een bisdom, een parochie of een naamgenoot de sterfdag van een heilige of een andere vrome gebeurtenis vierde.

Het getuigenis van boeken

In veel opzichten getuigen de verluchte handschriften die bewaard worden in de Koninklijke Bibliotheek en Museum Meermanno van het christelijke fundament van de middeleeuwse samenleving. Laten we eerst eens naar wat cijfers kijken. Bij elkaar opgeteld bezitten de twee collecties bijna 1500 afbeeldingen van heiligen op een totaal van zo'n 10650 scènes. Deze 1500 afbeeldingen zijn een deel van de bijna 4000 afbeeldingen met allerlei christelijke thema's, en daarbij zijn de circa 4500 illustraties van bijbelverhalen niet meegeteld!

Bovendien: op een totaal van iets meer dan 410 handschriften tellen we bijna 300 gebedenboeken, getijdenboeken, bijbels, evangeliaria, en brevieren, missalen en andere liturgische teksten. Dus, zelfs als we bijvoorbeeld alle theologische geschriften negeren, dan is nog altijd de inhoud van minstens 75% van de verluchte handschriften direct verbonden met de openbare of private godsdienstoefening.

Bijna 45% van de verluchte handschriften van de Koninklijke Bibliotheek en bijna 30% van die van Museum Meermanno zijn getijdenboeken, waarmee dit met afstand het populairste type boek is van beide verzamelingen. Als we het getijdenboek wat nader bekijken dan krijgen we een goede indruk van de alles doordringende invloed van de kerk en haar kalender op het leven van de middeleeuwen.

Het Getijdenboek

- Klik voor een uitvergroting

De verzameling handschriften van de Koninklijke Bibliotheek mag dan misschien meer Getijdenboeken bevatten dan vergelijkbare collecties, alle deskundigen op het gebied van middeleeuwse boekproductie zijn het erover eens dat het Getijdenboek de bestseller was van de veertiende en vijftiende eeuw.

Een Getijdenboek is in wezen een gestructureerd boek vol gebeden. De meeste van die gebeden zijn gericht tot de moeder van Jezus, de Maagd Maria, wier cultus enorm populair was geworden. De belangrijkste reeks teksten van het Getijdenboek wordt dan ook gevormd door de zogenaamde Getijden van de Heilige Maagd. Alleen al de daarvan in de Koninklijke Bibliotheek bewaarde afschriften, bevatten meer dan 700 illustraties. De Mariagetijden vormen een serie gebeden en lezingen die zijn bedoeld om door leken te worden gebruikt op min of meer vaste momenten ("Getijden" of "Horae") van de dag. Daarmee imiteerden zij de voorgeschreven dagelijkse routine van gebeden en lezingen van de geestelijkheid. De precisie waarmee de clericale routine werd gevolgd varieerde allicht. De volgende acht momenten of Getijden waren gereserveerd - in elk geval in theorie - voor religieuze oefening, op gezette tijden, tussen ontwaken en slapen gaan.

  • Metten
  • Lauden
  • Priem
  • Terts
  • Sext
  • Noen
  • Vesper
  • Completen

De openingsbladzijden van de meeste Getijdenboeken vormen letterlijk een demonstratie van de rol die het religieuze jaar speelde in het dagelijks leven. Getijdenboeken beginnen gewoonlijk met een kalender, een lijst van de feestdagen die door de eigenaar in acht dienden te worden genomen. Zoals deze pagina uit een Frans voorbeeld - Koninklijke Bibliotheek, manuscript 74 G 37a - laat zien, werden de namen van sterfdagen van heiligen en andere heilige dagen geschreven in verschillende kleuren - rood, blauw en goud. Op die manier kon het relatieve belang worden aangegeven van de feestdagen, voor de eigenaar en het bisdom waar hij of zij toe behoorde.

Kalenders bevatten dikwijls meer dan alleen de namen van de heiligen en de feestdagen die het verstrijken van het liturgisch jaar markeerden. Meestal werden er nog twee typen van illustraties toegevoegd. Afbeeldingen van de tekens van de Dierenriem verbonden het religieuze jaar met het verstrijken van de astronomische tijd. De zogenaamde Werken van de Maand verbonden het met de seizoensgebonden activiteiten. Hier ziet u rechts het teken Waterman, terwijl links een maaltijd is afgebeeld, traditioneel het symbolische 'werk' van de maand januari. Zowel de dierenriem-cyclus als de werken vormen het thema van een van de 'zalen' van deze tentoonstelling. Wanneer u de links naar de database volgt die in die 'zalen' zijn opgenomen, dan zult u zien dat ook andere boektypen, zoals psalters en brevieren, van kalenders werden voorzien.

Van Kerstmis tot Pinksteren

Eén van de belangrijkste culturele ontwikkelingen van de tweede helft van de twintigste eeuw, in elk geval in West-Europa, is de ontkerkelijking van de samenleving. Dit schijnt niet te impliceren dat het geloof in het bovennatuurlijke even snel verdwijnt als de officieel geregistreerde christenen. Het betekent echter wel dat de kennis van de bijbel en van de kern van de christelijke kalender op een niet eerder vertoonde manier is afgenomen. Voor het eerst in eeuwen zijn vele kinderen, en ook veel volwassenen, niet in staat om te vertellen welke gebeurtenissen er nu precies herdacht worden met Kerstmis, Pinksteren of Goede Vrijdag.

Het afnemende geloof in christelijke waarheden mag door sommige worden betreurd en door anderen worden verwelkomd, maar de verdwijning van de kennis over de christelijke cultuur wordt meestal heel anders beoordeeld. Dat wordt dikwijls gezien als een symptoom van de slinkende kennis van de Europese cultuur en geschiedenis in het algemeen en wordt daarom betreerd door docenten zowel als predikers. Vanzelfsprekend kunnen dergelijke brede culturele trends niet worden tegengegaan door een virtuele tentoonstelling van geselecteerde afbeeldingen van de Geboorte of de Kruisiging van Christus. Toch zijn onze galerieën ook bedoeld om bronnenmateriaal aan te dragen voor educatieve toepassingen.

Van Achilles tot Zeus, van Absinthium tot Zelentides

Dat de kerk de middeleeuwse cultuur beheerste, betekent niet dat de beeldende kunst zich beperkte tot het afbeelden van heiligen of van bijbelse verhalen. De collecties van de Koninklijke Bibliotheek en Museum Meermanno bevatten daar vele bewijzen voor. Zo zien we historische gebeurtenissen, van de Schepping van de Wereld tot de Kruistochten, afgebeeld in Jacob van Maerlants Spieghel Historiael. Middeleeuwse opvattingen over klassieke geschiedenis kunnen bestudeerd worden met behulp van rijk verluchte bronnen zoals De Gedenkwaardige Uitspraken en Voorvallen van Valerius Maximus en de Stad van God van St. Augustinus. Tientallen Griekse en Romeinse goden en helden, weergegeven in middeleeuwse vermomming, zijn te vinden in boeken zoals het Livre d'Othéa by Christine de Pisan of de Histoires Troyennes.

Geïllustreerde literaire teksten zoals Giovanni Boccacio's Decamerone zijn hier te vinden, evenals het beroemde werk van Jacob van Maerlant, Der Naturen Bloeme. Twee afschriften van dit boek, die samen meer dan 900 illuminaties bevatten, worden bewaard in de Koninklijke Bibliotheek. 

Aangezien de miniaturen, gehistorieerde initialen en randversieringen gedetailleerd beschreven zijn, is het niet moeilijk om uit de database allerlei monsters en wonderbaarlijke dieren, waarvan er vele niet terug te vinden zijn in moderne taxonomieën, zoals de griffioen, de harpij, de eenhoorn, de foenix en gevarieerd drakengebroed. Een kleine greep daaruit is samengebracht in de galerie Fabelachtige Dieren.

Het gebruik van het Iconclass systeem maakt het eenvoudig groepen afbeeldingen met een gemeenschappelijk thema uit de database te isoleren. Dankzij de toepassing van dit systeem kunnen we uit de database galerieën samenstellen zoals die over Duivels en Demonen, en Deugden en Ondeugden. Uniek aan deze catalogus is de mate waarin afbeeldingen kunnen worden opgezocht op basis van bepaalde iconografische details, bijvoorbeeld op het voorkomen van muziekinstrumenten of boeken.

Wij hopen dat u plezier zult beleven aan deze rondleiding.