Inleiding

In dit boek wordt een keuze gepresenteerd uit de aanwinsten van de Koninklijke Bibliotheek in de periode dat dr.Wim van Drimmelen algemeen directeur was. Ter gelegenheid van zijn afscheid wordt in De Verdieping van Nederland, de gezamenlijke tentoonstellingsruimte van de KB en het Nationaal Archief, een tentoonstelling georganiseerd met zestig van de meest uitzonderlijke aanwinsten uit de afgelopen jaren. De collecties van de KB groeien jaarlijks met bijna 180.000 papieren en elektronische publicaties. In de zeventien jaren dat Van Drimmelen aan het roer stond, van 1991 tot en met 2008, zijn er dus meer dan 3 miljoen stukken binnengekomen. Deze items zijn beschreven in de catalogus van de KB en kunnen worden opgevraagd om thuis of in een van de leeszalen in de bibliotheek te raadplegen. Meer en meer zijn collectieonderdelen ook via de website van de KB (www.kb.nl) of Het Geheugen van Nederland (www.geheugenvannederland. nl/) integraal te bekijken.

Keuze
Dit boek belicht zestig aanwinsten uit de genoemde drie miljoen publicaties. De selectie daarvan was niet gemakkelijk. Elke aanwinst vertelt immers haar eigen verhaal. Of het nu gaat om het debuut van een aanstormend dichttalent dat via het Depot van Nederlandse Publicaties binnenkomt, een ontbrekend exemplaar van een tijdschrift dat een particulier spontaan aanbiedt, een via een buitenlandse boekhandel aangekochte studie over de Nederlandse geschiedenis, een op een veiling aangeschafte oude druk of een via een antiquaar verworven middeleeuws getijdenboek: elke aanwinst is een aanwinst, een waardevolle toevoeging aan de collectie. De KB is trots op haar louter uit 'aanwinsten' bestaande collecties. Toch was de keuze van de hier gepresenteerde werken ook weer niet zo moeilijk. Een aantal aanwinsten was door hun belang voor de collectie, hun onmiskenbare cultuurhistorische waarde of hun bijzondere verhaal direct zeker van een plaats in de selectie. De diversiteit van de collectie moest aan bod komen, zowel in tijd als in inhoud als in vorm. En tot slot moest de selectie het collectievormingbeleid van de afgelopen jaren weerspiegelen.

Collectievorming
Tot 2005 kende de KB vier stromen in de collectievorming. Van oudsher is de KB een humaniorabibliotheek met belangrijke wetenschappelijke collecties op het terrein van geschiedenis, kunst, letteren, theologie, filosofie en recht. De geschiedenis van deze collectievorming wordt besproken in het boek dat verscheen ter gelegenheid van het tweehonderdjarig bestaan in 1998.1 In de loop der jaren is het collectieprofiel voor de geesteswetenschappen meer en meer aangescherpt. Dit was noodzakelijk om bij gelijkblijvende budgetten de gestegen prijzen van boeken en tijdschriftabonnementen te kunnen opvangen, om binnen de veranderende (inter)nationale bibliothecaire infrastructuur het eigen profiel duidelijker te maken, maar ook om in te spelen op de ontwikkelingen die door digitalisering mogelijk werden in de informatievoorziening.
Naast wetenschappelijke bibliotheek is de KB sinds 1974 ook depotbibliotheek. Nederlandse uitgevers leveren van elke publicatie die zij uitgeven, een exemplaar aan het Depot van Nederlandse Publicaties. Hoewel dit op vrijwillige basis gebeurt - en niet, zoals in veel andere landen - wettelijk verplicht is, komt toch 97% van alle in Nederland verschenen publicaties hier terecht. Het belang van de depotcollectie werd in 1999, bij het vijfentwintigjarig bestaan ervan, onderstreept in een publicatie en een tentoonstelling.
De collecties handschriften, oude drukken, boekbanden, zeldzame en kostbare werken en papierhistorisch materiaal zijn in de loop van de geschiedenis van de KB samengebracht onder de noemer 'bijzondere collecties'. Deze vormen de derde groep die te onderscheiden is in het historische collectieprofiel van de KB.
Een vierde categorie wordt gevormd door de elektronische publicaties. Deze snelgroeiende stroom aanwinsten vereiste grote investeringen in apparatuur en menskracht en resulteerde in het Depot van Elektronische Publicaties, het e-Depot, waarin onder meer grote en op wereldschaal opererende uitgevers hun publicaties onderbrengen.
In het Collectieplan 2006-2009. Nederland in de wereld - de wereld in Nederland dat in 2005 werd vastgesteld, is de historische collectievorming volgens de hierboven geschetste vier stromen, verlaten. Men spreekt nu van één KB-collectie die wordt gevormd volgens criteria die passen onder de algemene aanduiding 'Nederlandse geschiedenis, taal en cultuur'. Deze ene collectie wordt als één geheel aangeboden aan het publiek. Achter de schermen worden de verwerkingsprocessen die voorheen per collectiestroom verschilden, zo veel mogelijk samengebracht en geïntegreerd.
De keuze voor deze zestig stukken is gebaseerd op de collectievorming over een periode van zeventien jaar. Uit de depotcollectie is gekozen voor één krant en twee tijdschriften. Ook het e-Depot draagt wezenlijk bij aan de collectievorming van de KB en is vertegenwoordigd met één collectie, die symbool staat voor het geheel. Maar voor de selectie is vooral geput uit de aanwinsten bij de bijzondere collecties en de wetenschappelijke collectie. Dit hangt samen met de vorm van het depot en de elektronische aanwinsten, met de massaliteit ervan en ook met het a-selecte karakter van de verwerving. De hier gepresenteerde aanwinsten uit de jaren 1991-2008 zijn het resultaat van een beredeneerde inzet van beschikbare middelen, van gerichte fondsenwerving, van tactvolle verwerving van geschenken en van bewuste keuzes voor opneming; kortom van de inzet van deskundige collectievormers.
Vakkennis en kennis van de collectie zijn onmisbare competenties voor collectievormers. Zonder kennis van zijn of haar collectie kan een vakreferent niet aankomen met het argument dat de aankoop van een stuk noodzakelijk is omdat het een lacune vult in de verzameling. En zonder vakkennis bij de conservator zou een acquisitie die enkel en alleen op grond van de argumentatie van de verkoper tot stand komt, weleens al te duur betaald kunnen zijn. Kritiekloze aanvaarding van alles wat de KB ten geschenke wordt aangeboden, zou binnen de kortste keren niet alleen de verwerking volledig doen stagneren, maar ook de collectie van de KB veranderen in een toevallige verzameling bedrukt of beschreven oud papier. Dat de collectie van de KB kwantitatief meetelt is mooi, dat de kwaliteit van de collectie zo goed is, is zelfs beter. Niemand zal betwisten dat deze kwaliteit bereikt kon worden door de grote toewijding en deskundigheid van de betrokken medewerkers. De kwaliteit van de acquisitie onder het directoraat van Wim van Drimmelen wordt weerspiegeld in de hier aangeboden selectie.

Verwerving
Het is de missie van de Koninklijke Bibliotheek als nationale bibliotheek om onderzoekers en studenten toegang te geven tot wetenschappelijke informatie en iedereen te laten delen in de rijkdom van ons cultureel erfgoed. Daarnaast stimuleert de KB de nationale infrastructuur voor wetenschappelijke informatie en bevordert ze duurzame toegang tot digitale informatie. Om deze taken goed te vervullen wordt de KB gefinancierd door de overheid. Een deel van deze middelen is bestemd voor uitbreiding van de collectie. Het budget voor de collectievorming wordt vervolgens verdeeld over de deelcollecties of vakgebieden. De vakreferent of conservator kan daarmee aan de slag. Hij of zij kan aankopen doen of, wanneer de prijs bepaalde grenzen te buiten gaat, voorstellen doen voor aanschaf waar soms tot op directieniveau over wordt beslist. Deze aankopen gebeuren op veilingen in binnenen buitenland, op beurzen of in reactie op aanbiedingen van antiquaren of particulieren. Veilingcatalogi, prospectussen en aanbiedingslijsten worden daartoe zorgvuldig doorgenomen en na gebruik bewaard, zodat de verwervingsgeschiedenis te volgen blijft.
Vaak is het beschikbare budget niet groot genoeg om een gewenste aanschaf te doen. De KB kan dan rekenen op financiële steun van de Vereniging van Vrienden van de Koninklijke Bibliotheek en op talrijke andere fondsen, stichtingen en sponsoren.
Het stemt tot grote voldoening dat door externe financiering tijdens het directeurschap van Van Drimmelen uiterst kostbare stukken aan de collectie konden worden toegevoegd. De KB is deze externe financiers zeer dankbaar, uiteraard voor de ter beschikking gestelde middelen, maar meer nog voor het daaruit blijkende vertrouwen. Achterin deze publicatie is een lijst te vinden van fondsen die aan de aankoop van één of meerdere stukken hebben bijgedragen.
De KB is ook grote dank verschuldigd aan particulieren die de KB een warm hart toedragen en de collectievorming ondersteunen door schenking van een enkel stuk, dat dan altijd 'een aanwinst' is, of door schenking van een gehele collectie. Dat de overheid dergelijke schenkingen gemakkelijker maakt met fiscale voorzieningen, kan niet luid genoeg worden toegejuicht. Dankzij particuliere schenkingen is de collectie van de KB spectaculair gegroeid. De deskundigheid en de toewijding waarmee de medewerkers van de KB zich inzetten, wordt vaak expliciet genoemd als reden voor de schenking.
Een bijzondere categorie geschenken vormen de bruiklenen. Eigenaren van individuele kostbare stukken of gehele collecties geven hun eigendommen dan in beheer bij de KB en daarmee ter beschikking van het publiek, maar behouden om hun moverende redenen het eigendom liever zelf binnen de familie, het bedrijf of de stichting. In deze periode heeft de KB een kostbaar middeleeuws getijdenboek in bruikleen ontvangen, een grote collectie kinderboeken en de affiches van het Nederlands Bureau voor Toerisme. De KB is ook in deze gevallen dankbaar voor het gestelde vertrouwen en blij dat op deze wijze belangrijke cultuurgoederen voor het publiek beschikbaar komen.

Presentatie
De KB bouwt een collectie op om die ter beschikking te kunnen stellen. Collectieonderdelen zijn bronnen voor wetenschappelijk onderzoek, maar ze zijn ook voor een algemeen cultureel geïnteresseerd publiek interessant. Om deze doelgroepen te bereiken wordt de collectie beschreven in de KB-catalogus, beschikbaar gesteld via het web en ter plaatse in de leeszalen. Daarnaast heeft de KB een cultureel en wetenschappelijk programma om de collecties te presenteren. In het wetenschappelijk programma bundelt de KB activiteiten die tot doel hebben de banden met de wetenschap te versterken om zo haar dienstverlening beter te kunnen afstemmen op de wensen vanuit de academische wereld. Ook geeft de KB meer bekendheid aan de verscheidenheid van haar collecties en bevordert zij dat wetenschappers deze actief gebruiken. Het cultureel programma geeft vorm aan de ambitie van de KB om iedereen te laten delen in de rijkdom van ons cultureel erfgoed, bijvoorbeeld door middel van tentoonstellingen, publicaties, evenementen en webexposities. De KB presenteert stukken in eigen huis in de topstukkententoonstelling De Verdieping van Nederland, maar ook op talrijke exposities in binnen- en buitenland waarvoor objecten uit de KB-collectie uitgeleend worden. Meer en meer worden stukken gedigitaliseerd en via de KB-website getoond.
De fascinatie voor ons cultureel erfgoed is ook goed terug te vinden in de pers. Een voorbeeld is de aankoop van het Gruuthuse-handschrift, dat de KB in februari 2007 in een media-circus veranderde. Gruuthuse was groot nieuws in verschillende landelijke dagbladen. Diverse KB-medewerkers lichtten de aankoop toe op tv of radio. Directeur Wim van Drimmelen gaf tot in het Jeugdjournaal uitleg over deze onbetwist belangrijkste aanwinst uit zijn loopbaan.

Dit boek
In dit boek worden zestig aanwinsten gepresenteerd in chronologische volgorde van de verwerving. Dit levert een gevarieerd beeld op en zegt iets over de breedte van de collectie, die verrijkt is met aanwinsten uit de middeleeuwen, maar ook van recenter datum.
Elke aanwinst is voorzien van een omschrijving. Dat is soms de titel en soms een door de redactie toegekende aanduiding. Bij alle objecten is de naam van de maker en de datum van vervaardiging opgenomen. Om een indruk te geven van de omvang, zijn ook de afmetingen van het stuk genoteerd. Elk object is tevens voorzien van het nummer waarmee het in de KB-catalogus beschreven is en waarmee het aangevraagd kan worden. Ten slotte is bij elke aanwinst vermeld op welke wijze zij in de collectie is terecht gekomen. Achterin het boek is per object een literatuurverwijzing opgenomen, die uitnodigt tot verdere studie.

De redactie wil graag de fotografen Thom Thijs en Pieter Zuyderduyn en de collega's van het magazijn en de balie Bijzondere Collecties bedanken voor hun inzet om dit boek tot stand te laten komen.

Ad Leerintveld