Eén van de oudste en meest opvallende kalenders van de KB is een veertiende-eeuwse eeuwigdurende kalender. Bijzonder eraan is dat hij bestaat uit twee aan elkaar bevestigde stroken schapenperkament, met een totale lengte van 130 cm. Hij diende opgerold te worden, zodat de gebruiker hem in zijn zak bij zich kon dragen. Pas in de achttiende eeuw is er een passende boekband voor vervaardigd.

Meer informatie

De uitvinding van de boekdrukkunst in de eerste helft van vijftiende eeuw wordt algemeen beschouwd als een van de meest ingrijpende gebeurtenissen in de geschiedenis van de mensheid vanwege de grote sociale gevolgen. De eerste gedrukte boeken, incunabelen genoemd, verschenen in een oplage van enige honderden exemplaren en bereikten een veel groter publiek dan de handschriften.

Meer informatie

Eén van de belangrijkste astronomen uit de tweede helft van de vijftiende eeuw was Johann Müller, geboren op 6 juni 1436 in Königsberg (Beieren). Onder de naam Regiomontanus, een latinisering van zijn geboorteplaats, zou hij grote bekendheid krijgen.

Meer informatie

Het interessantste deel van deze kleine almanak is de eerste maand van de kalender. Wat blijkt? Januari heeft slechts 21 dagen! Dit is geen fout van de drukker. Doelbewust zijn tien dagen weggelaten. Op 1 januari gingen de mensen in Holland naar bed en de volgende dag werden ze wakker op 12 januari. Oorzaak hiervan was een spraakmakende kalenderhervorming.

Meer informatie

Naast protesten tegen de pauselijke kalenderhervorming speelden in Nederland nog andere anti-katholieke sentimenten rondom almanakken. Omdat deze hun wortels hadden in middeleeuwse kalenders, waren er diverse katholieke elementen in te vinden, zoals heiligendagen. Ook de suggesties aan predikanten om een bepaalde bijbeltekst op een bepaalde dag voor te dragen tijdens kerkdiensten waren van oorsprong katholiek. Het is niet verwonderlijk dat vanaf de zestiende eeuw, de eeuw van de reformatie, protestanten pogingen ondernamen het paapse karakter van almanakken terug te dringen.

Meer informatie

De KB bezit twee Nederlandse schaapherderskalenders uit de zestiende en zeventiende eeuw en bovendien herdrukken van een Franse editie uit 1510 en een Engelse druk uit 1506. De belangstelling voor deze bijzondere almanak is altijd groot geweest, ook onder het gewone volk.

Meer informatie

Het is van alle tijden dat uitgevers extra kopers proberen te lokken door de naam van een beroemd persoon op de titelpagina te vermelden. Soms heeft deze nog wel het voorwoord geschreven, maar dat is niet het geval met deze almanak, die de beroemde Deense astronoom en wiskundige Tycho Brahe (1546-1601) trots vermeldt.

Meer informatie

Tegen het einde van de zestiende eeuw maakte Amsterdam kennis met Portugese en Spaanse joden. Samen werden ze de Sefardim genoemd, afgeleid van het Hebreeuwse woord Sefarad voor Spanje. Ze kwamen gedeeltelijk rechtstreeks van het Iberisch schiereiland, waar ze op de vlucht waren geslagen voor de Inquisitie. Een ander deel bestond uit rijke Portugese kooplieden uit (onder andere) Antwerpen, die op verzoek van de Staten-Generaal naar Amsterdam waren gekomen om daar de handel en welvaart te bevorderen. Amsterdam was voor hen een aantrekkelijke stad in religieus en economisch opzicht.

Meer informatie

Afspraken, aankopen, boekhouding, recepten, tekeningen, schrijfoefeningen, ze zijn alle in almanakken te vinden. Net zoals wij nu onze agenda's vol schrijven, hebben onze voorouders hun dagelijkse beslommeringen vastgelegd in almanakken. Dit is een van de aantrekkelijkste aspecten voor moderne onderzoekers. Almanakken bieden letterlijk een kijkje in de keuken van hun vorige bezitters. Meer dan andere boeken was de almanak bedoeld om in te schrijven. Schrijfalmanakken bijvoorbeeld bevatten een kalender met extra witruimte voor notities.

Meer informatie

Er zijn vroeger veel meer almanakken vervaardigd dan nu nog beschikbaar zijn. De meeste boekenliefhebbers en bibliotheken verzamelden liever de mooie uitgaven waar Nederlandse uitgevers wereldberoemd door zijn geworden, of wetenschappelijke en religieuze teksten die van belang waren voor de achterban. Almanakken behoorden tot de gebruiksvoorwerpen die na verloop van tijd weggegooid konden worden.

Meer informatie

Andreas van Luchtenburg moet een veelzijdig en ontwikkeld man zijn geweest. Behalve 'stadtmeester' van Tholen, 'leermeester in de Hemel-, Aerd- en Zeemeetkonst' in Rotterdam en Amsterdam, was hij wiskundige, almanakberekenaar en leraar Italiaans en boekhouden. Maar bovenal was hij een eigenzinnig mens, die een afwijkende mening niet voor zich hield, maar deze voor eigen rekening in boekvorm publiceerde.

Meer informatie

Het duurde tot het einde van de achttiende eeuw, toen de Verlichtingsideeën gemeengoed waren geworden, eer astrologische voorspellingen het veld moesten ruimen in almanakken ten gunste van andere rubrieken. De Amsterdamse uitgever Theodorus Crajenschot besloot met ingang van 1787 de weervoorspellingen en 'soortgelyke ongerymdtheden' achterwege te laten in zijn Nuttige en aangename staatsalmanach, en ze te vervangen door 'iets wezenlyks', en wel 'een korte Schets van De kragt der liefde'.

Meer informatie

De uitvoering van de meeste almanakken is sober te noemen. Het zijn kleine boekjes, die in de drukkerijen snel gemaakt konden worden en waar niet veel papier voor nodig was. De houtsneden erin waren bepaald niet met oog voor details vervaardigd. Maar de prijs kon zo wel laag blijven, zodat een ieder een almanak kon aanschaffen. Of krijgen. In de Almanak voor christelijke huisgezinnen voor 1837 schrijft de uitgever: 'Wij hebben er eenen geringen prijs voor bepaald, opdat de meervermogende in staat zoude zijn, hetzelve aan den arme te kunnen uitdeelen.'

Meer informatie

'De almanak en de courant brengen de leugens in het land.' Een positief imago hadden almanakken niet. Ondanks hun populariteit onder brede lagen van de bevolking zorgden de voorspellingen, de katholieke elementen en het morsige uiterlijk voor minstens even veel kritiek als lof. Predikanten, medici, recensenten en anderen hebben de almanak op de korrel genomen.

Meer informatie

Als een schrijver vermoedde dat een boek niet langs de censuur zou komen, kon hij besluiten het in een ander land te laten drukken, of hij kon een schuilnaam gebruiken. Veel boeken met nieuwe politieke of theologische ideeën, erotische onderwerpen of satirische teksten zijn onder prachtige fantasienamen op de markt gebracht.

Meer informatie

Ernst en boert voor de XIXe eeuw, of almanach van beschaafde kundigheden lijkt op het eerste oog een gewone letterkundige almanak: een tamelijk sober kalendergedeelte met veel mengelwerk. Mooi afgewerkte plaatjes, dat wel, en ook een tikkeltje dikker dan andere almanakken. Toch is Ernst en boert uitzonderlijk. Het is namelijk de enige Nederlandse almanak waarvan alle jaargangen in hun geheel zijn herdrukt.

Meer informatie

Wanneer je behoorde tot een Europees vorstenhuis, kocht je de Almanac de Gotha om te controleren of de gegevens over jouw familie correct waren bijgehouden. Een vermelding in deze almanak betekende dat je bestond voor de buitenwereld en behoorde tot een gezelschap van uitverkorenen. Ook kon je de afkomst van een potentiële huwelijkspartner natrekken. Bleek de aanstaande partner van lagere komaf, dan lag een morganatisch huwelijk (een huwelijk met de linkerhand) in het verschiet. Als de vrouw van geringere afkomst was, werden zij en haar kinderen uitgesloten van bepaalde privileges en vooral van de erfenis van de man.

Meer informatie

Mensen worden gefascineerd door extremen. Wat is de hoogste wolkenkrabber, waar staat het kleinste huis, wat is het grootste vliegtuig, wie is de oudste mens op aarde? Boekenliefhebbers zijn in andere feiten geïnteresseerd. Wat is het mooist gedrukte boek, wanneer werd voor het eerst een snede van een boek verguld, hoeveel Gutenberg-bijbels bevinden zich in Nederland? In boeken van olifantsformaat zijn slechts weinig verzamelaars geïnteresseerd. Miniatuurboekjes daarentegen zijn niet alleen in trek bij klein behuisden en nomaden, die hun hele boekenbezit in hun jaszak bij zich willen dragen, maar ook bij ruim behuisde verzamelaars zoals de Amerikaanse president Roosevelt.

Meer informatie

Een opvallende bevolkingsgroep die zich presenteerde met behulp van almanakken waren de vrijmetselaars. De Nederlandse vrijmetselarij ontstond aan het begin van de achttiende eeuw, en is lange tijd door geheimzinnigheid omgeven geweest, mede door de eed van geheimhouding die moest worden afgelegd bij toetreding tot het gezelschap. Ondanks richtlijnen over zedelijkheid en vriendschap verdachten buitenstaanders de vrijmetselaars van libertijns gedrag en sodomie. Met diverse almanakken, die in Nederland vanaf 1751 verschenen, gaven de vrijmetselaars jaarlijks feitelijke gegevens vrij over de orde.

Meer informatie

Suriname was 400 jaar geleden nog Spaans bezit. In 1613 vestigden zich de eerste Nederlandse kooplieden er, aangetrokken door fantastische verhalen over goud en diamanten in overvloed. Spoedig volgden de Engelsen, die er een landbouwkolonie van maakten. Na de Tweede Engelse Oorlog (1665-1667) werd Suriname Nederlands bezit tot de Engelsen het in 1799 heroverden. In 1814 werd Suriname opnieuw een Nederlandse kolonie en dat zou zo blijven tot 1975.

Meer informatie

De manifestatie van de vrouw als volwaardig schrijver en lezer vindt in Nederland plaats in de achttiende eeuw. Naarmate die eeuw vorderde, verschenen er meer publicaties die zich speciaal tot vrouwen richtten, zoals dichtbundels en almanakken. Ook maakten steeds meer vrouwen naam als romancier, dichteres, vertaalster, genootschapslid of journalist. De geestelijke en maatschappelijke ontwikkeling van de vrouw was dientengevolge een geliefd discussiepunt. Veel almanakken bevatten (meestal door mannen geschreven) teksten waarin uitgelegd werd hoe vrouwen hun huishouden moesten voeren, hun huiselijk geluk konden vergroten of zich moesten kleden. Maar er waren ook almanakken die door vrouwen zelf werden geschreven, waarin het leven vanuit hun perspectief werd getoond, en waarin soms al gelijke rechten werden geëist.

Meer informatie

Net als vrouwen zijn jongeren in de loop van de achttiende eeuw door almanakuitgevers ontdekt als aparte lezersgroep. Vanaf 1760 verschenen almanakken die zich in de titel expliciet richtten tot de jeugd. De oudste kinderalmanak in de KB is de Almanach voor kinderen voor 1781, die inhaakte op de populariteit van de kindergedichten van Hieronymus van Alphen uit 1778, en met succes, want er verschenen bijna twintig jaargangen van. De eenvoudige gedichten vertelden de kinderen hoe ze zich moesten gedragen en dat ze hun gezin, God en vaderland lief dienden te hebben.

Meer informatie

Al in de zestiende en zeventiende eeuw werd de almanak opgefleurd met versjes, kluchten, en andere producten van de geest. Dit 'bijwerk' was te vinden in het kalendergedeelte, of in aparte boekjes die achter de almanak gebonden werden. Het betreft grappen en grollen die velen nu als platvloers, politiek incorrect of discriminerend zullen ervaren. Een vaak voorkomende grap waarin de almanak zelf figureert, luidt: Een vrouw klaagt tegen haar lezende man: 'Was ik maar een boek, dan had je tenminste aandacht voor me'. Waarop hij antwoordt: 'Was jij dan maar een almanak, dan had ik ieder jaar een ander.'

Meer informatie

Het kalendergedeelte in almanakken leende zich voor het vastleggen van afspraken en dagelijkse notities. Tegenwoordig heeft de agenda deze rol overgenomen. Als er nu één omgeving is die onlosmakelijk met de agenda is verbonden, dan is het wel de school. Vreemd genoeg duurde het tot het begin van de negentiende eeuw voor een dergelijke band tussen onderwijs en almanakken was ontstaan. Maar die bleek spoedig zo sterk, met name aan de universiteiten, dat die tot op de dag van vandaag in stand is gebleven.

Meer informatie

Met de belastingalmanak en de studentenalmanak is de Enkhuizer almanak de meest tot de verbeelding sprekende almanak in de 21ste eeuw. Het is de enige almanak die wat formaat, opbouw en inhoud betreft nog lijkt op de vroegste gedrukte almanakken. Ieder jaar weer verschijnt hij in hoge oplagen, voor een deel in speciale uitvoeringen. De makers weten ook de nieuwe media te benutten. Er is een website (www.enkhuizer-almanak.nl), en in 1997 verscheen er zelfs een cd-i. Hoewel de almanak niet zo oud is als ze doet voorkomen, is het een cultureel fenomeen dat zijn gelijke niet kent, en dat zich staande lijkt te houden in het digitale tijdperk.

Meer informatie