Boekbanden

De Nederlandse Boekband in de 18de eeuw

Begin 2005 is een langverwacht handboek over "De Nederlandse Boekband in de 18de eeuw" verschenen van de hand van Dr. Jan Storm van Leeuwen. In combinatie hiermee heeft de KB een start gemaakt met het beschikbaar stellen van boekbanden in de komende jaren via Internet. Een eerste selectie bestaat uit de mooiste boekbanden uit de KB en de boekbanden uit de achttiende eeuw beschreven in het boek. Hiervoor is de KB een samenwerking aangegaan met de British Library die sinds eind 2002 een website met boekbanden heeft. Zo kunnen beide collecties tegelijk doorzocht worden.

Tijdens de achttiende eeuw kwam de Nederlandse boek band tot grote bloei. Menige band uit die eeuw behoort tot het beste wat op dit terrein ooit in ons land gemaakt is. De kwaliteit kan vergeleken worden met wat elders gemaakt werd en blijft alleen achter bij het beste Franse werk. In tegenstelling tot met name het sterk gecentraliseerde Frankrijk, met Parijs als absoluut centrum van de bindkunst, werden in Nederland in vele steden luxebanden gemaakt. Wat betreft de kwaliteit en de originaliteit stonden Amsterdam, Den Haag en Middelburg vooraan, wat betreft de hoeveelheden beide eerstgenoemde steden. Maar ook andere handelssteden als Rotterdam hadden hun eigen belang, net als de universiteitssteden Leiden, Utrecht, Groningen, Harderwijk en Franeker en een meer regionaal centrum als Leeuwarden, terwijl ook in kleinere steden als Zutphen, Delft, Breda en Maastricht in enige mate van luxe gebonden werd. De bindkunst weerspiegelt in belangrijke mate de decentralisatie in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Er zijn diverse redenen aan te wijzen voor de bloei in de achttiende eeuw. Er is de relatieve vrijheid van drukpers in Nederland, die ervoor heeft gezorgd dat er toen veel meer gepubliceerd werd dan van een klein land verwacht mag worden. Het diletantisme zorgde voor een lust tot het verzamelen van boeken in een vrij brede laag van de maatschappij en geregeld op hoog niveau, welke zich paarde aan een behoefte tot het fraai laten binden van speciale stukken. De in deze periode groeiende behoefte van de burgerij om met name het binnenhuis te verfraaien zal daartoe ook hebben bijgedragen

De breed verspreide gewoonte onder bijvoorbeeld geleerden, predikanten en literatoren om een exemplaar van hun werk een een belangrijk persoon cadeau te geven in de hoop op een passend tegengeschenk, zorgde voor de vervaardiging van vele van zulke presentbanden.

Een andere oorzaak was de nog breder verspreide gewoonte van de vele Latijnse scholen in de Republiek om goede leerlingen bij de twee-jaarlijkse overgang boeken cadeau te geven die in speciaal daartoe vervaardigde prijsbanden gestoken waren. Tot slot zorgde het bloeiende Nederlandse veilingwezen voor de verspreiding van vele in ons land gebonden boeken over de hele toenmalig bekende wereld.

Storm van Leeuwen geeft in zijn De Nederlandse boekband in de achttiende eeuw een overzicht van steden waar luxueus gebonden werd, ateliers en binderijen en brengt wat al eerder gepubliceerd was up to date. Hij behandelt alle genoemde aspecten en bespreekt per stad de ongeveer 200 verschillende ateliers, helaas grotendeels anonym gebleven, waar banden in enige mate van luxe gemaakt werden. De omvangrijke historische inleiding gaat vergezeld van een catalogus van de ca 2000 relevante banden in de collecties van de Koninklijke Bibliotheek en haar zuster-instelling, het Museum Meermanno-Westreenianum. De ongeveer 1300 banden die de auteur in de loop van de jaren in andere collecties bestudeerde, worden eveneens besproken, zij het korter. De meer dan 8000 verschillende stempelafdrukken op deze banden worden afgebeeld, alle per binderij en de belangrijkste eveneens volgens de voorstelling geordend. Nooit tevoren zijn zoveel banden gedetailleerd, volgens een geaccepteerd model en op basis van een geaccepteerde terminologie, beschreven en becommentarieerd.

Nederlandse boekbanden uit de achttiende eeuw vindt men overal in de wereld. Het onderhavige werk is van belang voor iedereen in Nederland en daarbuiten die zich met Nederlandse boeken bezighoudt, iedereen met een speciale interesse voor boekbanden en tevens voor kunst- en cultuurhistorici met een grensoverschrijdende belangstelling. Tot de doelgroep behoren (aankomende) bandhistorici, boekhistorici, binders, restauratoren, cultuur- en kunsthistorici en, voor het overige, iedereen met een interesse voor de boekband.