Presentatie watermerkendatabase

Op vrijdag 4 juni vond de officiële presentatie van de watermerkendatabase en website plaats. Deze gelegenheid viel samen met het afscheid van de initiatiefnemer voor dit project, conservator incunabelen dhr drs. Gerard van Thienen. Gedurende de afgelopen jaren is hij op talrijke plaatsen geweest voor het verzamelen van afbeeldingen van watermerken van in Nederland gedrukte incunabelen (boeken gedrukt tussen 1450 en 1500).
Van deze incunabelen is het grootste deel ongedateerd. Met de watermerkendatabase is geprobeerd om hier verandering in te brengen. Ondertussen is de verzameling watermerken op de website uitgegroeid tot meer dan 16.000. Deze zijn te bekijken en op verschillende manieren te doorzoeken op www.kb.nl/watermark. De watermerken zijn geordend op hoofdmotief, bijvoorbeeld letter P, en daarbinnen op submotief, bijvoorbeeld letter P, quatrefoil, to right. Sinds kort is bij de subgroepen een representatief plaatje te zien, wat het gebruiksgemak aanzienlijk verhoogt. Om dit allemaal mogelijk te maken heeft eerst uitgebreid papieronderzoek plaatsgevonden.
Het hoofdbestanddeel van papier bestond uit vermalen lompen. Met behulp van een zeef werd door een grote bak met waterige papierpulp geschept. De zeef bestond uit een netwerk van koperdraden. Als handgeschept papier tegen het licht wordt gehouden zijn de hierdoor ontstane lijnen nog steeds te zien. De lijnen die ver uit elkaar lopen worden de kettinglijnen genoemd. Die dicht tegen elkaar liggen noemt men de waterlijnen. Bij het scheppen bleef op het raamwerk de papierpulp liggen, terwijl het water er doorheen liep. Op de plaatsen waar de draden het papier raakten werd de pulp verder ingedrukt en werd het papier uiteindelijk dunner. Van dit principe werd handig gebruik gemaakt bij het maken van een watermerk. Met een ijzerdraadje werd een figuurtje gemaakt, dat op het schepraam werd bevestigd. Zodoende wordt een afbeelding in het papier gedrukt.
Het papier dat tijdens de incunabelperiode in de Nederlanden werd gebruikt is vooral van Franse afkomst. De drukkers kochten hun papier niet direct bij deze Franse papiermakers in, maar putten veelal uit de voorraad van een tussenhandelaar. De papiermolens waar het papier vandaan kwam hadden een beperkte productie per dag. Als de handelaar toch genoeg papier in voorraad wilde hebben moest hij papier bij verschillende papiermolens inkopen. Elke papiermolen gebruikte een eigen herkenningsteken; het watermerk. Doordat het papier van verschillende fabrikanten bij de tussenhandelaar en bij de drukker bij elkaar kwam ontstonden er partijen met verschillende watermerken. Zodoende kunnen er in één incunabel verschillende watermerken voorkomen. Vroeger werd er onderzoek gedaan door de watermerken tegen het licht te houden en over te trekken. Dit geeft een vrij onnauwkeurige replica omdat er bij het natekenen altijd een zekere interpretatie plaatsvindt.
Het onderzoek naar watermerken werd enorm vergemakkelijkt door de ontdekking van twee andere reproductiemethoden. Ten eerste is er de mogelijkheid tot het maken van wrijfsels. Een dun velletje papier wordt aan de reliëfkant, de zeefzijde, van een blad in een incunabel gelegd. Vervolgens wordt hier met een koolstofstift overheen gewreven. Hierdoor ontstaat een exacte kopie van het watermerk. Deze methode is te vergelijken met het maken van een afbeelding op een munt, zoals velen in hun jeugd hebben gedaan.
De tweede methode geeft nog mooiere afbeeldingen, maar is duurder. Het gaat hier om de elektronenradiografie. In een incunabel wordt aan de ene kant van een blad een loodvel gelegd, terwijl aan de andere kant een stralingsgevoelige film wordt ingevoegd. Door röntgenstraling worden elektronen vrijgemaakt uit het loodvel. Deze gaan op de plaatsen waar het papier dunner is sneller door het papier dan op plaatsen waar het papier dikker is. Aangezien het papier op de plaats van een watermerk dun is zullen de elektronen zich hier aftekenen op de film.

In de watermerkendatabase is geprobeerd om zo veel mogelijk afbeeldingen van identieke watermerken bij elkaar te zetten in equivalentgroepen. Hiertoe moeten de watermerken vergeleken worden. Op de computer kan een afbeelding van een watermerk gemakkelijk transparant gemaakt worden zodat twee plaatjes over elkaar kunnen worden gelegd.
De watermerken uit een groep blijken binnen een korte periode voor te komen. Aan de hand van gedateerde watermerken in de equivalentgroep kunnen dus ongedateerde watermerken in de tijd geplaatst worden. In samenhang met typografische kenmerken kan dit leiden tot een nieuwe of een aangepaste datering van incunabelen. Soms is te zien dat bij verschillende boeken van dezelfde drukker de papiersoort van de ene in de andere incunabel doorloopt. In een enkel geval zijn zelfs uitspraken te doen over het aantal persen waarop werd gedrukt.

Behalve deze resultaten in de diepte zijn er ook conclusies in de breedte te trekken. Er zou bijvoorbeeld gekeken kunnen worden hoe de watermerken uit de incunabelperiode zich verhouden tot die uit de middeleeuwen en die uit de 16e eeuw. Ook zou het vergelijken van watermerken uit verschillende landen informatie kunnen opleveren over de handel en samenwerkingsverbanden in de incunabeltijd.

Om dit te bereiken is internationale samenwerking nodig, want ook in het buitenland wordt er onderzoek naar watermerken gedaan. Om dit te bevorderen is er met steun van de Europese Unie een Intas-groep opgericht. Ook is er een internationaal samenwerkingsverband van papieronderzoekers, de IPH. Op verschillende plaatsen worden er initiatieven voor watermerkendatabases ontplooid. De dag voorafgaand aan de presentatie van de watermerkendatabase www.kb.nl/watermark werd in de KB een congres gehouden, waarop onderzoekers uit de hele wereld hun visie op het watermerkenonderzoek gaven. Tijdens deze expert meeting waren de deelnemers het er over eens dat het een stap voorwaarts zou zijn als er een gezamenlijke portal zou komen. Er zijn ontwikkelingen op vele vlakken van het watermerkenonderzoek. In de incunabelstudie, de papierhistorie en vanuit technisch oogpunt. Er valt dus nog een hoop te ontdekken.

Op de website www.kb.nl/watermark zijn naast de meer dan 16.000 watermerken links naar andere websites over watermerken te vinden. Er wordt ook verwezen naar verdere literatuur en er is een uitgebreide introductie te vinden.