Het verleden is spannend en avontuurlijk. Veldslagen en veroveringen, ontdekkingsreizen, politieke intriges en godsdiensttwisten. En belangrijke mensen uit de geschiedenis spreken ons aan: koningen en keizers, veldheren, avonturiers, uitvinders, grote kunstenaars. Wie kruipt er niet graag eens in de huid van Napoleon, Julius Caesar of Leonardo Da Vinci? Vanaf de zestiende eeuw werden historische onderwerpen voor schrijvers en lezers interessant. Het ging dan vaak om verhalen uit de klassieke oudheid. Het was de tijd van de Renaissance. De mensen vonden na de ‘donkere’ Middeleeuwen hun inspiratie bij de oude Grieken en Romeinen, de grondleggers van onze beschaving. Gedichten en toneelstukken van bijvoorbeeld William Shakespeare en van Nederlandse schrijvers als Vondel en Bredero gingen vaak over dit soort onderwerpen.
De historische roman ontstond in de negentiende eeuw en kwam voort uit de Romantiek. De romantische schrijvers in die tijd zochten naar onderwerpen die een beetje buiten het dagelijks leven lagen. Een soort vlucht eigenlijk. Ze schreven over verre landen, over de toekomst, over fantastische werelden en over het verleden. De Middeleeuwen waren favoriet: ridders en jonkvrouwen, moed en eer, liefde en trouw. De belangrijkste schrijver was de Brit Sir Walter Scott. Van zijn vele historische romans is Ivanhoe (1819) het meest bekend geworden, vooral door de televisieserie in de jaren zestig van de twintigste eeuw, met een nog zeer jonge Roger Moore als de ridder Ivanhoe. Later zou hij de hoofdrol spelen in een aantal James Bondfilms. Ook in Nederland waren er in de negentiende eeuw schrijvers die zich stortten op de historische roman. Bekende boeken zijn Ferdinand Huyck van Jacob van Lennep, Het Slot Loevenstein van Jan Frederik Oltmans, en Het huis Lauernesse van Geertruida Bosboom-Toussaint. Louis Couperus schreef tegen het einde van de negentiende eeuw ook een aantal historische romans, waaronder Iskander, Herakles en De Berg van Licht. Couperus liet zich daarin weer inspireren door de klassieke oudheid.
De bekendste Nederlandse schrijfster van historische romans is Hella Haasse. Zij schreef vele boeken over historische onderwerpen. Deze spelen zich af in uiteenlopende periodes en op allerlei plaatsen. Frankrijk in de veertiende eeuw (Het woud der verwachting), Rome in de zestiende eeuw (De Scharlaken stad), Nederland in de achttiende eeuw (Schaduwbeeld of het geheim van Appeltern) en Nederlands Indië in de negentiende en twintigste eeuw (Heren van de thee). Hella Haasse deed veel onderzoek voor haar boeken, onder andere in de Koninklijke Bibliotheek.
De laatste jaren is de populariteit van historische romans enorm toegenomen. Schrijvers als Umberto Eco (De naam van de roos) en Charles Palliser (De Quincunx; Dolende zielen) hebben een nieuwe impuls aan het genre gegeven, vooral in het buitenland, met schrijvers als Iain Pears, Leslie Silbert, Monaldi & Sorti, David Liss en Tracy Chevalier. Haar roman over Johannes Vermeer, Het meisje met de parel is inmiddels verfilmd. Het recente succes van De Da Vinci Code van Dan Brown heeft zeker ook bijgedragen aan deze revival. Hoewel dit boek geen echte historische roman is, speelt de geschiedenis er een belangrijke rol in. Ook in Nederland schrijven moderne auteurs weer historische romans, zoals Thomas Rosenboom (Gewassen vlees, Publieke werken) en Jan van Aken (Het oog van de basilisk, De valse dageraad). Daarnaast moet ook de historicus Geert Mak worden genoemd. Zijn boeken Hoe God verdween uit Jorwerd en De eeuw van mijn vader zijn geen echte romans, maar hebben wel een sterk verhalend karakter. Ze slaan een brug tussen geschiedenis en literatuur.
De belangstelling voor historische onderwerpen blijft niet beperkt tot boeken. Ook Hollywood heeft de geschiedenis herontdekt. De nieuwe computertechnieken, ontwikkeld voor Star Wars en Lord of the Rings maken het weer mogelijk historische spektakelfilms te maken in de traditie van Spartacus en Ben Hur. Troy en Alexander waren al redelijk succesvol. Het wachten is op de film over Hannibal. Niet de kannibalistische seriemoordenaar, maar de historische legeraanvoerder van de Phoeniciërs die met zijn olifanten over de Alpen trok en de machtige Romeinen de stuipen op het lijf joeg. Vin Diesel in de hoofdrol. Dat wordt wel wat.
