Het zal niet aan veel mensen bekend zijn dat in de schaduw van het allesoverheersende Rembrandtjaar het Nederlands Centrum voor Volkscultuur 2006 heeft uitgeroepen tot het Jaar van het Circus. Het Centrum wil laten zien dat circus naast vermaak ook kunst, cultuur en erfgoed is. Om dat te bereiken heeft het door het hele jaar activiteiten georganiseerd.
De collectie van de Koninklijke Bibliotheek bevat boeken en prenten die een beeld geven van de geschiedenis van het circus. Zie dit bijzondere boek over de kermis en boeken over theater Carré.
|
|
|
Eeuwen lang waren kermissen plaatsen waar handel werd gedreven en waar rondreizende muzikanten en artiesten hun kunsten vertoonden. Het was een volksfeest zonder weerga, waar het hele jaar naar werd uitgekeken. De hele wereld kwam naar de mensen toe: in menagerieën werden onbekende vreemde dieren vertoond en in rarekieken kon men afbeeldingen uit verre landen, toegelicht door spannende verhalen, bekijken. Paardrijders, jongleurs, acrobaten en koorddansers vertoonden hun kunsten, gedresseerde dieren lieten zien wat ze konden en dierentemmers riskeerden hun leven. Reuzen, dwergen, vrouwen met baarden, Siamese tweelingen en andere misvormde mensen werden aan het volk getoond. Zangers wezen op hun smartlappen aan wat ze in hun liederen bezongen, en verkochten liedblaadjes aan hun publiek. Er werden toneelstukken opgevoerd en kwakzalvers beloofden geluk en gezondheid.
De handel wordt fraai beschreven en uitgebeeld in een boek uit 1825: De kermiswandeling, of Onderrigt omtrent den oorsprong van dit feest, alsmede het nut en gebruik van de voornaamste koopwaren, geschreven door A.B. van Meerten-Schilperoort. Een welgestelde heer legt in dit leerzame verhaal aan zijn kinderen uit hoe de kermis is ontstaan, en geeft informatie over alles wat in de kramen te zien is, en de herkomst ervan. Er was heel wat te koop: galanterieën, manufacturen, speelgoed en poppen, muziekinstrumenten, kant, manden, lakwerk, kunstbloemen, levende vogels, porselein, schoenen, geweren, bloemen, bont, kleding, prenten, klokken, fruit en beelden. Het boek is te bekijken op de website van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren.
|
|
|
Over dat andere amusement is meer informatie te vinden in een boek uit de collectie van de KB dat circa 1790 verscheen.
Kermis-tafreeltjes, in geëtste kunstplaatjes, op boert- en ernstigen dichttrant beschreven, tot nut en vermaak voor kinderen van allerlei ouderdom met 8 gravuresvan K.F. Bendorp. Hierin staat slechts één afbeelding van een kraam (met lekkers). Meer aandacht is er voor andere bijzondere zaken, zoals een muzikant, een danseres, een evenwichtskunstenaar, zangers met een roldoek (smartlap), aangeklede honden, een goochelaar en een toverlantaarnvoorstelling.
|
Op de prent De kermismarkt in Nederland, een prent uit de prentenfabriek in Épinal, is een combinatie van handel en vermaak te zien. Boeren en boerinnen gaan met hun waren naar de kermis waar huisvrouwen en keukenmeiden hun inkopen doen. Na gedane zaken gaan de boeren kijken naar de kunsten van apen en een dansende bruine beer.
|
|
|
Het paardenspel werd in de loop van de negentiende eeuw een steeds belangrijker attractie. Al in 1768 gaf de Engelse officier Philip Astley voorstellingen van paardrijkunst in zijn rijschool in Londen. Eind achttiende eeuw kwamen kunstrijders ook naar Nederland. Kunsten op de rug van een paard waren beter uitvoerbaar wanneer het paard in een cirkel draafde, wat leidde tot de cirkelvormige ruimte, zoals we die nu nog kennen in het circus.
|
|
|
Menagerieën reisden al in de achttiende eeuw de kermissen in Nederland af. In de negentiende eeuw werden ze omgezet in dierentuinen, niet meer alleen voor vermaak, maar vooral ter lering. Zo werd in 1838 Artis opgericht, eerst alleen voor rijke mensen, vanaf 1852 ook voor het armere deel van de bevolking.
In de negentiende eeuw komen er grote veranderingen. Het aantal kramen met handel nam sterk af, omdat er meer permanente winkels en magazijnen kwamen. Dat leverde de overheid minder geld op aan huur van de kramen. Dat feit en de gedachte dat het volk moest worden opgevoed tot ‘verantwoord vermaak’, waren voor de bestuurders aanleiding te streven naar het opheffen van de kermissen. Argumenten waren de uitwassen van deze volksfeesten zoals openbare dronkenschap, onzedelijkheid, de ontwrichting van het verkeer en de gevaren voor de volksgezondheid. In 1875 werd bijvoorbeeld in Amsterdam de kermis verboden en dat leidde een jaar later tot het kermisoproer.
De paardenspellen raakten door deze ontwikkelingen hun traditionele plaatsen om te spelen kwijt. Er kwamen vaste circusgebouwen voor in de plaats, zoals dat van Oscar Carré (1887) en het Circustheater in Scheveningen (1904). Natuurlijk bleven er ook rondreizende circussen, die dorpen en steden aandeden, onafhankelijk van de kermisviering.
In de collectie van de Koninklijke Bibliotheek bevinden zich veel boeken, enkele prenten en een aantal pamfletten over de kermis. Er zijn kermis-beschouwingen, kermis-wandelingen, waarschuwingen tegen de kermis en kermis-liederen.
Ook over het circus is veel te vinden, waarbij opvalt dat de termen cirque of circus pas na 1874 gebruikt worden. De eerste titel is Asschepoester in het Cirque Carré. In een herdruk na 1880 is de titel veranderd in Asschepoester in het Circus Carré.
Links
Een beeldbank met posters, foto’s en prenten uit de circuscollectie van Jaap Best
http://www.circusmuseum.nl/
Een linkpagina met toegang tot vele websites:
http://circus.eigenstart.nl/
Literatuur
Van binnen moet je wezen ... : tweehonderd jaar circus in Nederland / Marja Keyser, Jacques Klöters... [et al.] - Nieuwkoop : Heureka, 1978.
Komt dat zien! : de Amsterdamse kermis in de negentiende eeuw / Marja Keyser. - Amsterdam : Israel ; Rotterdam : Donker 1976.
Tussen kermis en carnaval : vertier in Overijssel / door Herman Aarts en Aranka Meijerink-Wijnbeek. - Zwolle : Waanders, 1991.
Circus and allied arts : a world bibliography, based mainly on circus literature in the British Museum, the Library of Congress, the Bibliothèque Nationale, and on his own collection / R. Toole Stott. - Derby, Eng : Harpur, 1958-1971. - 4 dl. : ill. ; 27 cm. Deel: I: 1500-1957 / with a foreword by M. Willson Disher. 1958. - II: 1500-1959 / with a foreword by D.L. Murray. 1960. - III: 1500-1962 / with a foreword by Anthony D. Hippisley Coxe. 1962. - IV: 1500-1970 / with a foreword by A.H. Saxon. 1971
De helden van het circus / Maartje de Haan ... [et al. ; red. Michiel Plomp ... et al.]. - Haarlem : Teylers Museum, 2006. Uitg. bij de tentoonstelling 'De helden van het circus. Appel, Koch, Israels, Chagall, Picasso, Klee...' in Teylers Museum van 7 oktober 2006-14 januari 2007.
Circus, de magie van een cirkel / red. Ineke Strouken ; foto's Jan Stads ; [auteurs Piet de Boer ... et al.]. - Utrecht : Nederlands Centrum voor Volkscultuur ; 's-Hertogenbosch : Heinen, cop. 2006. Circus, de magie van een cirkel / red. Ineke Strouken ; foto's Jan Stads ; [auteurs Piet de Boer ... et al.]. - Utrecht : Nederlands Centrum voor Volkscultuur ; 's-Hertogenbosch : Heinen, cop. 2006.