Dat heerlijke kerstfeest!

Ter gelegenheid van Kerstmis wil de Koninklijke Bibliotheek u graag kennis laten maken met een merkwaardig prentenboek uit haar omvangrijke collectie. Het is een boek waarover weinig bekend is, maar dat veel vragen oproept. Het prentenboek Dat heerlijke kerstfeest! past daardoor wel enigszins in de traditie van de kerstpuzzels die door diverse kranten aan hun lezers worden aangeboden. De KB hoopt dat u uw wetenswaardigheden omtrent dit boek wilt doorgeven.    

Dat heerlijke kerstfeest is in de bibliografieën niet te vinden. Er is geen auteur, illustrator, uitgever of drukker vermeld. Dat er verschillende edities hebben bestaan is bekend, er is namelijk een exemplaar in een particuliere collectie aanwezig met twee kleurenplaten minder, maar zes pagina’s met tekst en ongekleurde lijntekeningen meer.

Het boek uit de collectie van de Koninklijke Bibliotheek telt acht gekleurde illustraties met rijmende teksten eronder en een gekleurde voorkant. Vermoedelijk zijn de platen in de loop van de tijd ter bescherming op stevig karton geplakt; de zijkanten van de dikke bladen ogen namelijk erg wit. Er kan dus iets op de achterkant van de platen hebben gestaan.

De voorkant van “Dat heerlijke kerstfeest” laat een stoet blonde engelkinderen zien, met bloemen, kleine kerstbomen en speelgoed in hun handen. Lopend op een wolk, met sterren stralend om zich heen, komen ze uit een gouden deur. De hemelpoort?

1. De eerste plaat toont een winterse scène met een moeder en twee kinderen die voor een etalage met speelgoed staan te kijken. Een van de uitgestalde poppen is in een Duits aandoende klederdracht uitgedost. Verderop in de besneeuwde straat lopen mensen met pakjes. Achter de moeder en haar kinderen staat een meisje, dat aan de kleding te zien arm is. Blijkbaar wil ze iets verkopen. Maar wat is dat in haar hand? Zwavelstokjes? Daarvoor lijken ze te lang. Verkoopt ze veters? In de tekst wordt deze figuur niet vermeld.

2. De tweede plaat laat een huiselijke scène zien van een moeder met drie kinderen en een hond voor een haard. Deze plaat heeft een art nouveau-achtige omlijsting met aan de bovenzijde drie engeltjes die naar beneden kijken. In de tekst is sprake van Kerstmis, en van geschenken: ‘wie zoet is, die krijgt het meest’.

3. Op de derde plaat staan drie kinderen in een besneeuwd bos, bij een vriendelijk kijkende man met een lange witte baard, warme muts en een mantel met een bijzonder patroon erop. Een grote zak hangt op zijn rug. Dieren staan om hen heen. De man wordt in de tekst omschreven als ‘de oude man’.

4. De volgende plaat toont opnieuw een oude man met baard, dit maal in andere kleding, en weer met een zak op zijn rug. Hij heeft nu ook een tas bij zich waar speelgoed uitpuilt en houdt een kerstboompje met brandende kaarsen in zijn hand. De kamer waar hij binnenkomt, is armoedig vergeleken bij de kamer op plaat 2, het meubilair en de kleding van de hier afgebeelde moeder en vier kinderen is veel eenvoudiger. Een kruisbeeld siert de wand.

5. Hier wederom een kennelijk rijke familie; moeder in een reformjurk, een mode die begin twintigste eeuw opkwam, en vader in een pak en hoge boord. Vier mooi geklede kinderen staan met hun speelgoed bij een tafel waarop een kerstboom en een kerststal met beeldjes zijn geplaatst.

6. Deze afbeelding van sneeuwpret laat een misdruk zien waarbij de kleuren net niet helemaal op de goede plek staan. Warm licht schijnt uit een huis met luiken waarin hartjes zijn uitgezaagd.

7. Vier meisjes in een speelkamer, bij een grote kerstboom. Ze hebben speciale kindermeubels en speelgoed, zoals poppen, een fornuisje en een kinderservies. Gedecoreerd behang siert de wanden. En dat schilderij aan de muur met die vier figuurtjes, verwijst dat ergens naar?

8. Twee slapende meisjes in een groot bed, hun kleding op een stoel, speelgoed om hen heen. Vanaf een wolk worden ze bekeken door engeltjes met muziekinstrumenten en speelgoed. Tussen hen in staat een wat grotere, in het wit geklede figuur, die waarschijnlijk een jonge Jezus voorstelt. Hij maakt een zegenend gebaar met zijn handen. In de tekst wordt dit wolkengezelschap niet genoemd.

Kortom, een bijzonder prentenboek, met fraaie illustraties van een onbekende kunstenaar, naar schatting uit het begin van de twintigste eeuw. Het is een bewerking van een buitenlandse, waarschijnlijk Duitse uitgave, waarbij de nieuwe rijmende Nederlandse tekst de hier niet bekende elementen omzeilt.

Alle illustraties zijn, op één na, omgeven door sierranden, meestal met takken en dennengroen, soms met bloemen. Twee platen hebben een uitbundiger gedecoreerde sierrand met art nouveau-elementen. Het betreft geen doorlopend verhaal, al wordt in de tekst door herhaling van enkele namen een eenheid gesuggereerd.

De ‘oude man’ die op twee platen staat afgebeeld is vermoedelijk een Weihnachtsmann van vóór de tijd dat ook in Duitsland de Amerikaanse standaard-kerstman zijn intrede deed. Die bolle figuur in rood en wit met zijn door rendieren getrokken slee werd in 1862 door tekenaar Thomas Nast geschapen, op basis van het populaire gedicht The night before Christmas van Clement Clarke Moore uit 1823. De Coca Cola Company gaf in 1931 illustrator Haddon Sundblom opdracht om de kerstman voor een reclame-campagne te tekenen, en dat leidde tot zijn wereldwijde verspreiding. Uit welke streek de kerstman uit ‘Dat heerlijke kerstfeest’ komt, is onbekend.

Op de afbeeldingen in het prentenboek zijn christelijke symbolen en figuren te zien: er hangt een kruisbeeld aan de muur, onder een kerstboom staat een kerststal, er staan engeltjes op de voorkant en rondom de Jezus-figuur op de laatste plaat. Daarentegen is het kerstfeest in de tekst van deze uitgave slechts een profane aangelegenheid zonder verwijzing naar de viering van de geboorte van Jezus Christus.

Intrigerend is het contrast tussen arm en rijk dat wel in de afbeeldingen wordt getoond maar in de tekst niet toegelicht.

De platen lijken een hoog realistisch gehalte te hebben, behalve waar het bovennatuurlijke een plek krijgt; maar die onderdelen zijn herkenbaar op wolken geplaatst. Doordat interieurs, kleding en speelgoed zo duidelijk zijn weergegeven, moet het boek in de tijd en in een land of streek te plaatsen zijn.

Mocht iemand de oorspronkelijke uitgave kennen, of meer weten over bovengenoemde onbekende elementen in dit prentenboek, mail uw informatie dan alstublieft naar Jeannette Kok.

Aanvullende informatie over 'Dat heerlijke kerstfeest!'

Uit reacties uit binnen- en buitenland is inmiddels duidelijk geworden dat de illustraties in Dat heerlijke kerstfeest! zijn gemaakt door Pauli Ebner (1873-1949). Zij was een Oostenrijkse illustrator van prentenboeken en vooral bekend door haar illustraties op prentbriefkaarten. De oorspronkelijke uitgave was getiteld: O Weihnachtszeit - o sel'ge Zeit. De oude man op de platen is inderdaad een ‘Weihnachtsmann’.

Ook bleek het een zeer internationale uitgave te zijn: er werd naast de Duitse ook een Franse versie gevonden: Joyeux Noël! Radieux Noël (Bilderwelt im Kinderbuch, nr. 1151), en een Italiaanse: Luci e sorrisi di Natale.
In het Nederlands verschenen zelfs twee edities van Dat heerlijke kerstfeest!. De uitgave met de hier getoonde acht platen, en een uitgave met twaalf pagina's: zes daarvan zijn gekleurde platen met een onderschrift (identiek aan die hierboven), en zes hebben tekst en kleine tekeningen, in bruin gedrukt. De omslag laat dezelfde afbeelding zien, maar heeft een andere belettering. (Met dank aan Theo Gielen).