Jan Schenkman
De manier waarop in Nederland het Sinterklaasfeest wordt gevierd is anders dan in de ons omringende landen. Vermoedelijk is dat te danken aan een boekje dat in 1850 verscheen bij uitgever G. Theod. Bom in Amsterdam: Sint Nikolaas en zijn knecht, geschreven door de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman (1806-1863). Sinterklaas met zijn staf, mijter en lange mantel, zijn zwarte knecht met roe en zak, het rijden over de daken en het schenken van cadeaus via de schoorsteen werden in dat prentenboek voor het eerst beschreven en afgebeeld. Het boek begint met de welbekende regel: Zie, ginds komt de stoomboot uit Spanje weêr aan.
In zestien verzen en evenzoveel handgekleurde prenten worden aankomst en intocht getoond, aankopen bij banketbakker en boekwinkel, bezoeken aan rijke en arme kinderen en het vertrek in een luchtballon.
Of Schenkman in dit vaak herdrukte boek, met steeds weer andere illustraties, een gangbare praktijk weergaf of dat hij de trend zette, is niet duidelijk. Onderzoekers proberen door het bestuderen van teksten en afbeeldingen uit de eerste helft van de 19e eeuw daar uitsluitsel over te geven.
Afbeeldingen
In de hier getoonde selectie van twintig chronologisch geordende afbeeldingen is te zien dat vele kunstenaars zich met het onderwerp hebben beziggehouden. De vroegste afbeelding uit 1814 laat slechts een roe zien en een deur waarachter iets te vermoeden valt. De tweede afbeelding laat de Sinterklaas uit de eerste editie van Sint Nicolaas en zijn knecht (1850) van Jan Schenkman zien. Uit herdrukken van dit boek uit 1880, 1885, 190? en 1907 worden weer andere scènes getoond. Bijna tegelijkertijd met de eerste editie van Schenkman's boek verscheen de uitgave van C. van Schaick (1852) waaruit twee afbeeldingen worden getoond: een waarop de Sint ten val wordt gebracht en een waarop hij de dader bestraft. Dat er in die tijd nog zeer vreemde Klazen rondwaarden is te zien aan de afbeelding uit het oorspronkelijk uit Duitsland afkomstige Tante Keetje's prentenboek (1854).
In de 19e eeuw gaat het veelal om anonieme illustratoren. Uit de twintigste eeuw zijn platen opgenomen van onder andere P. van Geldorp, Freddie Langeler, W.G. van de Hulst Jr. en Wim Bijmoer.
Jan Pieter Heije
Ook Jan Pieter Heije (1809-1876) heeft invloed gehad op het Sinterklaasfeest. Het lied Zie de maan schijnt door de boomen verscheen in 1843 in de bundel Kinderliederen.
In de Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letteren is de gehele tekst opgenomen van dit lied zoals gepubliceerd in de uitgave Al de kinderliederen uit 1861: http://www.dbnl.org/tekst/heij007alki01/heij007alki01_0045.htm.
Informatie over Schenkman en Sinterklaas is te vinden in:
Lust en leering : geschiedenis van het Nederlandse kinderboek in de negentiende eeuw / door P.J. Buijnsters en L. Buijnsters-Smets. - Zwolle : Waanders, cop. 2001. - 504 p. : ill. ; 26 cm
Met lit. opg., reg. - Met samenvatting in het Engels
ISBN 90-400-9529-9 geb
hoofdstuk15: Jan Schenkman: vermaak zonder nut
hoofdstuk 17: 'Zie, ginds komt de stoomboot'
Boekenpost : tijdschrift voor de liefhebber van boeken, strips en boekencuriosa. - Jrg. 1, nr. 1 (sept./okt. 1992) - .... - Veendam : LuCom Produkties, 1992-.... - 30 cm
Verschijnt 1× per 2 maanden. - Ondertitel varieert. - Uitg. later: [Groningen] : Caspar Wechgelaer. - ISSN 0928-4230 = Boekenpost (Veendam)
Jrg. 8, no. 46 en no. 50, maa-apr en nov-dec 2000: A A A Kijk dat kreeg ik van Papa! : over de prentenboeken van Jan Schenkman / Frits Booy.
Ons Amsterdam : maandblad van de Gemeentelijke Commissie Heemkennis. - Jrg. 1 (1949) - .... - Amsterdam : Stadsdrukkerij van Amsterdam, 1949-.... - Ill. ; 29 cm
Verschijnt 1× per maand. - Ondertitel varieert. - Vanaf jrg. 53, nr. 6 (juni 2001) uitg.: Amsterdam : Boom. - Met: Registers op de jrg. 1-25 (1949-1973). - Amsterdam, 1977, register op de jaargangen 1 t/m 40 (1949-1988). - Amsterdam, 1989.- , register op de jaargangen 1 t/m 50 (1949-1998) .- Amsterdam, 2001.
ISSN 0166-1809 = Ons Amsterdam
afl. 12, 1995: De Sint Nicolaas van Jan Schenkman / Eugenie Boer-Dirks.
zie ook...
Meer werk van Jan Schenkman: