Spinoza

Collectiegeschiedenis: De basis voor de collectie werd gelegd in 1870/1871.
Omvang: De collectie omvat circa 900 boeken.
Toegankelijkheid: De boeken kunt u vinden via de KB online publiekscatalogus en (deels) de KB kaartcatalogi. Alle boeken van na 1800 zijn uitleenbaar, die van voor 1800 kunnen worden geraadpleegd op leeszaal van de afdeling Bijzondere Collecties.
Meer informatie: Elly Verzaal 070-3140308

Collectiebeschrijving

Van het begin af aan werd in de KB materiaal aangeschaft van en over Benedictus de Spinoza. Maar met de schenking van de 17e-eeuwse manuscript-vertaling Korte verhandeling van God, de mensch en deszelvs welstand in 1870 door mr. Adrianus Bogaers (1795-1870) en met de aankoop in 1871 van de verzameling van dr. Antonius van der Linde (1833-1897) - waaronder een 18e-eeuws afschrift van deze vertaling - werd de grondslag gelegd voor de huidige collectie met de enige twee bewaard gebleven afschriften van de Korte verhandeling, en met veel zeldzame, oude drukken van en over Spinoza en de Nederlandse spinozisten.
In 1958 kreeg de KB een verzameling brieven ten geschenke uit de nalatenschap van de spinozist Willem Gerard van der Tak (1885-1958), secretaris van de vereniging Het Spinozahuis te Den Haag.

De Spinozacollectie is zeer waardevol voor de bestudering van de filosofie van Spinoza en van het Nederlands spinozisme. Behalve in de KB vindt men op de afdeling Zeldzame en Kostbare Werken en bij de Bibliotheca Rosenthaliana van de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam, een grote hoeveelheid oude drukken van Spinoza, zowel Latijnse uitgaven als Nederlandse vertalingen. Verder is interessant het boekenbezit van het Spinozahuis te Rijnsburg, van de Spinoza-studiezaal, Paviljoensgracht 74 te Den Haag, en de Spinozacollectie in de Universiteitsbibliotheek van Leiden.

De collectie van dr. A. Van der Linde:
Van der Linde - de schaakhistoricus van wie de KB de grote schaakcollectie kocht - promoveerde in 1862 in Göttingen op een proefschrift over Spinoza. Hij verzamelde kostbare werken van en over Spinoza om deze vervolgens te gebruiken voor zijn Spinoza-bibliografie van 1871. Daarna verkocht hij zijn verzameling (166 titels) aan de KB. Veel zeldzame drukken van de werken van Spinoza en van de spinozisten in Nederland maken er deel van uit. Daarnaast bevatte de collectie Van der Linde een van de twee teruggevonden afschriften van de Korte verhandeling.
De Korte verhandeling heeft een complexe geschiedenis, die in de vakliteratuur op verschillende manieren is gereconstrueerd. Op inhoudelijke en historische gronden neemt men aan dat het om een van de vroegste werken van Spinoza gaat (van rond 1660), en wel om een voorontwerp van de Ethica, maar nog niet in de mathematische vorm gesteld waarin de Ethica is uitgegeven. De Korte verhandeling komt niet voor in de Opera Posthuma die in 1677 zijn uitgegeven door Jarich Jelles (ca. 1619-1683). Wel bestonden er aanwijzingen voor het bestaan van een Nederlandse tekst van Spinoza, maar het bewijs ervoor werd pas geleverd in 1852 met de vondst van een 18e eeuws afschrift van de hand van de Amsterdamse arts Johannes Monnikhoff (1707-1787). Dit afschrift staat bekend als hs B. Tijdens de voorbereiding van de eerste publicatie van dit afschrift door de Nederlandse letterkundige en polemist Johannes van Vloten (1818-1883) in 1862, bleek de jurist en dichter Bogaers echter in het bezit te zijn van het 17e eeuwse manuscript dat Monnikhoff aan zijn afschrift ten grondslag had gelegd. Men gaat er thans vanuit dat dit manuscript hs. A, in de 17e eeuw door een kopiist is afgeschreven van twee oorspronkelijker versies die beide verloren zijn gegaan. Zolang deze originelen niet zijn teruggevonden, wordt hs. A door specialisten als 'codex unicus' beschouwd en hs. B als 'codex descriptus'.
Beide handschriften zijn sinds 1870/1871 in het bezit van de KB. Hs A, getiteld: Korte verhandeling van God, de mensch en deszelvs welstand stamt uit de in 1870 geschonken collectie-Bogaers. Het is samen met een 17e eeuws exemplaar van het Godgeleerd-Staatkundig Vertoog en met aantekeningen bij dat Vertoog, in een 18e eeuwse band gebonden onder de signatuur 75 G 15. Hs B, getiteld: Ethica of zedeleer is afkomstig uit de in 1871 aangekochte collectie Van der Linde. Het bevindt zich in een band met de rugtitel Benedicti / Nagelate onder sign. 75 G 16. Het bij dit handschrift behorende tweede deel met de rugtitel De Spinoza / Schriften is het gedrukte exemplaar: De nagelate schriften van B. d. S. : Als zedekunst, staatkunde, verbetering van 't verstant, brieven en antwoorden (Amsterdam, Jan Rieuwertsz, 1677) met aanvullingen van Monnikhoff. Dit werd in 1972 ontdekt en bevindt zich sinds 1977 in de KB onder signatuur 135 C 22.
De eerste publicatie van de Korte verhandeling vond plaats in 1862 door Van Vloten, in het Supplementum bij de Opera quotquot reperta sunt, Hagae Comitum, op grondslag van hs. B met inzage van hs. A. In 1869 verzorgde Carl Schaarschmidt een tweede uitgave die uitsluitend berustte op het manuscript van Bogaers. In 1986 werd de Korte verhandeling uitgegeven in een kritische Italiaans-Nederlandse editie: Korte verhandeling van God, de mensch en deszelvs welstand = Breve trattato su Dio, l'uomo e il suo bene, vertaald, ingeleid en becommentarieerd door Filippo Mignini.

Collectie brieven uit de nalatenschap van W.G. van der Tak.
Van der Tak (1885-1958) was secretaris van de vereniging Het Spinozahuis te Den Haag. In zijn nalatenschap bevond zich een collectie brieven in verband met het Spinozahuis, die in 1958 aan de KB zijn geschonken. De ca. 100 brieven dateren overwegend uit de periode 1911-1955.

Literatuur

Brummel, L. Geschiedenis der Koninklijke Bibliotheek. Leiden : Sijthoff, 1939, p. 161.
Verslag der Koninklijke Bibliotheek 1870. 's-Gravenhage : Belinfante, p. 4.
Verslag der Koninklijke Bibliotheek 1871. 's-Gravenhage : Belinfante, p. 74.
Linde, A. van der. Benedictus Spinoza bibliografie. 's-Gravenhage : Nijhoff, 1871, x, 113 p.
Kingma, J. en A.K. Offenberg. Bibliography of Spinoza's works up to 1800.
Amsterdam, 1977, 32 p., 20 p. pl. Overdruk uit: Studia Rosenthaliana 11 (1977) 1 (jan.).
Mignini, F. Inleiding op Spinoza's "Korte verhandeling van God, de mensch en deszelvs welstand". Rome, 1980. Vert. G. en D. van Suchtelen. In: B. de Spinoza. Korte geschriften ; bezorgd door F. Akkerman...[et al. ; voorbericht van Guido van Suchtelen ; vert. uit het Latijn], p. 223 e.v.
Spinoza, B. de. Korte verhandeling van God, de mensch en deszelvs welstand = Breve trattato su Dio, l'uomo e il suo bene; introd., ed., trad. e commento di Filippo Mignini. L'Aquila : Japadre Editore, 1986, 893 p.
Textgestaltung op "Korte Verhandeling van God, de mensch en des zelvs welstand" door Carl Gebhardt. In: B. de Spinoza. Spinoza Opera ; im Auftrag der Heidelberger Akademie der Wissenschaften hrsg. von Carl Gebhardt, 1972-1987, dl. I, p. 407-526.
Antonius van der Linde, geleerde, bibliofiel 1833-1897. In: Verzamelaars en verzamelingen. Koninklijke Bibliotheek, 1789-1998. Zwolle : Waanders, 1998, p. 75-79.