Kinderboeken

Collectiegeschiedenis:De oorsprong van de collectie is divers.
Omvang:De collectie omvat ca. 170.000 titels.
Toegankelijkheid:De collectie is toegankelijk via de KB-catalogus en meer gericht via het Centraal Bestand Kinderboeken. Kinderboeken worden niet uitgeleend maar wel ter inzage gegeven. Het Centraal Bestand Kinderboeken bevat ruim 200.000 beschrijvingen van kinderboeken, -tijdschriften en aan kinderboeken gerelateerde audiovisuele materialen, aanwezig in een groeiend aantal instellingen waaronder de KB. Het CBK bevat ook 60.000 beschrijvingen van artikelen en boeken over jeugdliteratuur, aanwezig in de KB-collectie.

Collectiebeschrijving

Toen in 1800, twee jaar na het ontstaan van de Koninklijke Bibliotheek, een gedrukte catalogus verscheen van het bezit op dat moment, waren daarin ook enkele kinderboeken te vinden. Zo komt De kleine Grandisson van M.G. de Cambon-van der Werken erin voor, maar de Proeve van kleine gedigten voor kinderen van Hieronymus van Alphen of de latere, uitgebreide Kleine gedigten voor kinderen staan er niet in. En dat terwijl er wel andere titels van Van Alphen in te vinden zijn. Er waren dus wel vroeg kinderboeken in de KB, maar tijdens de negentiende eeuw werden jeugdboeken niet actief verzameld. Ze kwamen wel af en toe met schenkingen binnen en er werd er ook incidenteel wel eens een aangekocht. Zo noemde Elize Knuttel-Fabius al in 1906 in haar voorwoord tot Oude kinderboeken de collectie kinderboeken van de KB, als ze 'de Koninklijke te 's-Gravenhage' bedankt als één van de bibliotheken die haar boeken leenden.

De oudst bekende schenking dateert uit 1927. In dat jaar schonken de erfgenamen van de Rotterdamse onderwijzeres M.A. de Goeje, bekend als schrijfster van kinderboeken onder het pseudoniem Agatha, haar complete oeuvre, ongeveer 125 titels, aan de KB.

In de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw werden daar een paar grote partijen aan toegevoegd. In 1937 kocht de KB de collectie-Waller, ruim 1900 Nederlandse en Vlaamse volksboeken, waaronder ook heel wat jeugdboeken, en een deel van de collectie van Gerrit Jacob Boekenoogen - 1.500 exemplaren ­, geveild in 1943. De Haagse Openbare Leeszaal en Bibliotheek droeg, ook in 1943, een flinke hoeveelheid jeugdboeken over aan de KB. Daar waren heel wat bijzondere boeken bij zoals negentiende- en vroeg twintigste-eeuwse prentenboeken, pop-up en beweegbare boeken, meters typisch negentiende-eeuwse octavootjes, voorzien van al dan niet met de hand ingekleurde houtsneden en lithografieën, kindertijdschriften zoals De kinderwereld van P. Louwerse, en ook enkele edities en exemplaren van de bovengenoemde boeken van Van Alphen.

Jeugdliteratuur werd vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw ook actief voor de KB-collectie aangekocht, zij het mondjesmaat - alleen de bekroonde boeken. In 1969 hield de beroemde verzamelaar van kinderboeken en -prenten mr. C.F. van Veen op het veertigste bibliotheekcongres een prikkelende redevoering, waarin hij enige malen de Koninklijke Bibliotheek laakt om haar houding jegens het oude kinderboek. Wat er is, blijkt niet te vinden, want het is niet gecatalogiseerd en het bindwerk laat ook te wensen over. [De openbare bibliotheek 12 (1969) 6, p. 248-264]. De onderbibliothecaris van de Koninklijke Bibliotheek meldt daarop dat binnenkort alles, 'ten getale van ongeveer 5500', toegankelijk zal zijn (ibidem, p. 360). Dat was dus de stand in 1969. Een aantal fraaie stukken uit de verzameling van de geciteerde C.F. van Veen kwam in 1984 onder de hamer. Het NBLC heeft destijds geprobeerd om de Van Veen-collectie bij elkaar te houden, maar dat lukte niet. Boek en Jeugd kocht dankzij een speciale subsidie 43 nummers, de KB 16 waaronder een drietal zeer zeldzame abc-boekjes.

De oprichting in 1974 van het Depot van Nederlandse Publikaties droeg bij aan de gestage groei van het aantal jeugdboeken. Vanaf toen stuurden alle Nederlandse uitgevers van vrijwel ieder boek dat zij uitgaven een exemplaar naar de KB, dus ook van kinderboeken. De KB bleef grote en kleine schenkingen verwerven zoals in 1996 van de erven van de auteur Anne de Vries een honderdtal van diens boeken en in 1988 zevenentwintig kinderboeken uit de verzameling van de kunstenares Sixta Saltet-Heddema.

De belangrijkste stap tot de enorme omvang van de collectie werd in 1997 gezet. Toen kreeg de KB ruim 70.000 kinderboeken, oorspronkelijk afkomstig van Boek en Jeugd, in bruikleen van het Letterkundig Museum. De geschiedenis van die collectie begon in 1952, toen de dienst Boek en Jeugd werd opgericht om voorlichting te geven over jeugdliteratuur en te zorgen voor promotie van het 'goede' kinderboek. Daartoe werden ook de boeken zelf verzameld; die waren immers nodig om voorlichting te kunnen geven en met kennis van zaken het goede kinderboek te kunnen promoten. Zo werd een verantwoorde collectie jeugdliteratuur opgebouwd. Toen in de jaren zestig van de twintigste eeuw de normen losser werden, werden ook de strakke ideeën over wat goede boeken voor kinderen waren ruimer, en werd het verzamelgebied van Boek en Jeugd breder. Doel werd zo veel mogelijk Nederlandstalige kinderboeken bijeen te brengen, zowel uit Nederland als uit Vlaanderen, uit heden en verleden, onafhankelijk van normen en waarden. In 1972 werd Boek en Jeugd onderdeel van het Nederlands Bibliotheek- en Lectuurcentrum (NBLC), de centrale dienst voor het openbare bibliotheekwezen. Daar werd de collectie verder uitgebreid en steeds intensiever gebruikt, nu niet alleen meer om voorlichting te geven en voor de promotie van het kinderboek, maar ook voor tentoonstellingen, studie en onderzoek. Een uitgebreid documentatieapparaat en naslagcollectie waren daarbij van groot nut. Boek en Jeugd is in 1997 geïntegreerd in het Letterkundig Museum. De collecties van Boek en Jeugd werden door het NBLC overgedragen aan het Letterkundig Museum, dat de omvangrijke en belangwekkende verzameling van 75.000 kinderboeken vervolgens in langdurige bruikleen gaf aan de Koninklijke Bibliotheek. De collectie vakliteratuur over jeugdliteratuur bleef aanvankelijk bij het Letterkundig Museum, maar werd in 2007 ook overgedragen aan de KB. In de Boek & Jeugdcollectie was het bezit van de Landelijke Bibliotheek Centrale, de zogenoemde 'Blauwe Banden-collectie' al opgenomen. Er zaten ook belangrijke schenkingen in zoals 1100 abc-boeken van Antina de Ru; de collectie van Jannie Daane, die voornamelijk 'betere' kinderboeken uit de periode 1960-1980 bevat; en de collectie van Jaap van Leeuwen, die jeugdboeken verzamelde over homoseksualiteit en vriendschap.

Via openbare bibliotheken zijn altijd schenkingen van ouder en daar niet meer gewenst materiaal binnengekomen. Doubletten uit andere bewaarcollecties kinderboeken vinden ook hun weg naar de KB-collectie. Na 1997 bleven de schenkingen doorgaan en werd de collectie nog uitgebreid met diverse verzamelingen.. Zo schonk uitgever in ruste Reinold Kuipers zijn collecties Annie M.G. Schmidt en Jan Rinke, en kwamen een aantal werken van uitgeverij Meinema en een vijftigtal pop-up-boeken van uitgeverij Ploegsma binnen. In 2004 werd de bijzondere kinderboekencollectie van 2250 exemplaren met veel 18e en 19e eeuws materiaal van het Nederlands Openluchtmuseum in de KB opgenomen.  In 2004 werd een bijzondere collectie Amerikaanse boeken over Nederland geschonken door Hendrik Edelman. In 2005 schonk het echtpaar Landwehr-Vogels een groot aantal kinderboeken uit de 19de eeuw. Twee jaar later volgde een belangrijke collectie van meer dan 1000 centsprenten van het echtpaar Borms-Koop, en in 2008 liet Joan C. Oosterbaan zijn verzameling van 645 Nederlandstalige Karl May-uitgaven na aan de KB. Een aantal mensen schenkt regelmatig ontbrekende boeken, zodat de leemten in de collectie langzaam worden opgevuld.

Al die aanwas heeft tot gevolg gehad dat de collectie kinderboeken is aangegroeid tot meer dan 170.000 titels. Die omvang neemt nog gestaag toe, niet in het minst door regelmatige schenkingen van particulieren, die door de grote aandacht die het kinderboek de laatste jaren geniet, zich de waarde van hun bezit voor de bewaarbibliotheek bewust worden. Voor onderzoekers is de omvang van de collectie van belang, want zo kan men op één plek van een auteur verschillende boeken bestuderen, verschillende edities van een werk bekijken en gelithografeerde kinderplaten met elkaar vergelijken. Zowel de auteurs van Lust en leering en van de Bibliografie van Nederlandse school- kinderboeken 1700-1800, P.J. Buijnsters en L. Buijnsters-Smets, als Frits Huiskamp, auteur van Naar de vatbaarheid der jeugd : Nederlandstalige kinder- en jeugdboeken 1800-1840, hebben veel gebruik gemaakt van de KB-collectie.

Er wordt ook secundaire literatuur verworven, waaronder algemene werken over buitenlandse kinderlectuur. Tot 2010 werden tijdschriften op artikelniveau en boeken op hoofdstukniveau ontsloten.

Literatuur

• Van Prikkebeen tot Madelief : een greep uit de kinderboekencollectie van het NBLC. Den Haag : Koninklijke Bibliotheek, 1983.
  
• De hele Bibelebontse berg: de geschiedenis van het kinderboek in Nederland & Vlaanderen van de Middeleeuwen tot heden. / red.: Harry Bekkering ... [et al. ; eindred.: Nettie Heimeriks ... et al]. Amsterdam : Querido, 1989.
  
• R. van de Vijver. Zoeken naar kinderboeken : een inventarisatie van collecties kinderboeken in Nederland. Leiden : Rijksuniversiteit Leiden, Sectie Kind en Media, 1993.
  
• P.J. Buijnsters en Leontine Buijnsters-Smets. Bibliografie van Nederlandse school- en kinderboeken 1700-1800. Zwolle : Waanders, 1997.
  
• P.J. Buijnsters, 'Mr. C.F. van Veen als verzamelaar van kinderboeken', in: Jaarboek voor Nederlandse boekgeschiedenis, 4 (1997), p. 101-118.
  
• Verzamelaars en verzamelingen. Koninklijke Bibliotheek 1798-1998. Zwolle 1998. Boek en Jeugd: p. 206-208; Collectie Boekenoogen: p. 93-96; Collectie Waller: p. 159-163.
  
• P.J. Buijnsters en L. Buijnsters-Smets. Lust en leering: geschiedenis van het Nederlandse kinderboek in de negentiende eeuw. Zwolle : Waanders, 2001.
  
• Frits Huiskamp, Naar de vatbaarheid der jeugd: Nederlandstalige kinder- en jeugdboeken 1800-1840 : een bibliografische catalogus. Leiden : Primavera Pers, 2000.
  
• Wonderland: de wereld van het kinderboek. Zwolle : Waanders ; Den Haag : Koninklijke Bibliotheek, 2002.
  
• Het kinderboek: Kinderboeken in de KB. Zwolle : Waanders, 2002, 399 p.
• Saskia de Bodt en Jeroen Kapelle. Prentenboeken: ideologie en illustratie 1890-1950. Amsterdam: Ludion, 2003.
• Saskia de Bodt. Getekend, Hans Christian Andersen : zijn geïllustreerde sprookjes in de Lage Landen. Warnsveld: Terra; Den Haag: Koninklijke Bibliotheek, 2005.
• Jant van der Weg. Midden in de week maar zondags niet: de ware geschiedenissen van Kortjakje, Berend Botje, Jan Huigen en consorten. Harderwijk: d'Jonge Hond; Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, 2008.
• Jeroen Kapelle en Dirk J. Tang. Zwart: Sambo, Tien kleine nikkertjes, Pijpje Drop, Pompernikkel en anderen: het beeld van de zwarte mens in de Nederlandse illustratiekunst 1880-1980. Harderwijk: d'Jonge Hond; Den Haag: Koninklijke Bibliotheek, 2008.
• Saskia de Bodt. Kinderen van Holland: het beeld van Nederland in Amerikaanse kinderboeken. Harderwijk: d'Jonge Hond; Den Haag: Koninklijke Bibliotheek, 2009.
• Saskia de Bodt. Van Poe tot Pooh: illustreren om penselen te kunnen betalen? Zwolle: d'Jonge Hond; Den Haag: Koninklijke Bibliotheek; Amsterdam, UvA Bijzondere Collecties, 2010.
• Joukje Akveld. Tekenaars: kinderboekenillustratoren geportretteerd. Hoorn: Hoogland & Van Klaveren, 2010.
• Aernout Borms. Centsprenten: massaproduct tussen heiligenprent en stripverhaal. Zwolle: d'Jonge Hond; [Den Haag]: Koninklijke Bibliotheek, 2010.