Schaakbibliotheken

Numa Preti
Numa Preti, die 27-2-1841 in Bordeaux werd geboren, volgde zijn vader, Jean Preti, bij diens dood in 1875 als [p. 81] redacteur-uitgever van "La Stratégie" op. Tot aan zijn overlijden op 28 januari 1908 toe heeft hij met toewijding zijn taak vervuld. In de vele jaren, welke hij in dienst van Caïssa heeft doorgebracht, heeft Numa Preti een belangrijke verzameling schaakwerken bijeen weten te garen. Overeenkomstig zijn laatste beschikkingen, welke zijn afgedrukt op bldz. 6 van de jaargang 1908 van "La Stratégie", moest zijn bibliotheek een half jaar na zijn dood in Londen worden geveild. Het heeft echter een vol jaar geduurd, eer het tot een veiling kwam. Op Maandag 1 Februari 1909 vond de verkoop door bemiddeling van Messrs. Sotheby, Wilkinson & Hodge in Londen plaats. De opbrengst viel danig tegen en bedroeg intotaal £ 355, naar men kan lezen in "The Chess Amateur" van Maart 1909 (bldz. 164). Vooral de oudere schaakliteratuur uit de 16de en 17de eeuw bracht het er slecht af. Er waren o.m. 6 exemplaren van Gustav Selenus' "Das Schach- oder König-Spiel", waarvan het best betaalde exemplaar £ 3 12/opbracht.
Het heeft mij héél wat moeite gekost een exemplaar van de veilingcatalogus te bemachtigen, doch dank zij Gaston Legrain in St. Germain en Laye ben ik thans de gelukkige bezitter van:
"Catalogue of the valutable & interesting library of Books & Periodicals on Chess English and foreign, the property of the late M. Numa Preti, of Paris. London, 1909."
Het is een genot deze catalogus door te bladeren en zich te verlustigen in de schatten, welke Preti eens de zijne kon noemen. Onderstaand doe ik een greep uit de rijke voorraad:
2 ex. van Allen: The life of Philidor (1858, oplage slechts 50 exemplaren), Bertin (1735, 2 ex.), Christie (1801), Stamma (1745), Philidor (1750), Beale (1656), 2 ex. van Steinitz' "Book of the Sixth American Chess Congress" (1891), Catalogue par ordre alphabétique des ouvrages sur les jeux que possède la Bibliothèque de Gre- [p. 82] noble (manuscript van 70 bldz.*), du Peyrat (1608) Greco (1669 - 2 ex.), idem (1689 - 6 ex.), van Zuylen van Nyevelt (Franse uitgave, 1792), Philidor (1749 - 5 ex.), een Franse Lopez (1674), Sarasin (eerste druk, 1656), Stamma (1737), Lopez (1561 - bracht £ 11 op), Actius (1583), Hyde (1694), Verci (1778 - 3 ex.), Cobarrubia (1561), Ercole del Rio (1750), Cozio (1766 - 2 exemplaren!), Ducchi (1586), Tuccius (1608), 2 ex. van Gianutio (1597 - de samensteller van de catalogus spreidde zijn onkunde wel héél erg ten toon door te vermelden: "Only two other copies said te be known" (?!), Damiano (1564), Lolli (1763 - 4 ex.), Lopez (1584 - 3 ex.), Piacenza (1683), Ponziani (1769 en andere drukken), Porto (1606, zeer zeldzaam), Ringhieri (1551, 2 ex., en 1553), Salvio (1604, 1634 en 1723), Severino: La filosofia (1690, 4 ex.) en Dell'antica pettia (1690, 2 ex.), v. Lerchenthal: Zwölf Schlacht-Parthien (1815), de beide catalogussen van v.d. Lasa's verzameling (1887 en 1896),Weickhmann (1664), Loyds "Chess Strategy" (1878 - 2 ex.), "Chess Montlily", (1879-1896, compleet), "Westminster Papers" (1868-1879, compleet), Fiske's "Chess Monthly" (18571861), compleet). International Chess Magazine" (18851891, compleet), "La Stratégie" (1867-1907), (Deutsche) "Schachzeitung" (1846-1906), "Österreichische Schachzeitung" (1872-1875, compleet, 2 ex.) en "Neue Berliner Schachzeitung" (1864-1871, compleet, 3 ex.).
Het totaal der geveilde werken bedroeg tussen de 2500 en 3000. Bovenstaande bloemlezing doet zien, dat Preti een zeer rijke collectie bezat, al dient in het oog gehouden te worden, dat er talrijke dubbele onder de 2500 ænbsp; 3000 delen schuilden.

H. Ranneforth
Heinrich Ranneforth uit Berlijn, bekend wegens zijn
_____
*) Is waarschijnlijk het exemplaar, dat via Rimington-Wilson(?) en de Gouyon in mijn eigen collectie is terecht gekomen.

[p. 83] Schach-Kalender, waarvan tussen de jaren 1907-1938 28 jaargangen verschenen, heeft in 1931 een getypte catalogus van zijn schaakbibliotheek uitgegeven ter grootte van 12 bldz. fol. Zijn bibliotheek was een moderne oude zeldzame werken zal men er, op een enkele uitzondering na, tevergeefs in zoeken.
Voor den practischen partijspeler was zij zeer de moeite waard en eveneens voor den probleemliefhebber. Op de volgende werken vestig ik de aandacht:
"Baltische Schachblätter" (1889-1910), een Arabisch schaakboek van G. G. Nasra (uit 1920), een kleine 100 tournooi- en congresboeken uit de jaren 1862-1928, 32 delen van de White-serie en een niet geheel complete reeks van de "Akademische Monatshefte".
Van de oude schaakliteratuur was het voornaamste:
M. Hirschel, Das Schach des Herrn Gioachino Greco Calabrois und die Schachspiel-Geheimnisse des Arabers Philipp Stamma. Breslau, 1784. Merkwaardig, omdat "ein handschriftlicher Anhang des Verfassers eine "Anleitung zum Schachspiel" und "Moralen aus dem Schachspiel" bringt."
Het lot van deze bibliotheek is mij onbekend.

J. W. Rimington-Wilson
Toen Dr. A. van der Linde in 1874 zijn "Geschichte und Litteratur des Schachspiels" schreef, kon hij in het hoofdstuk "Bibliographie des Schachspiels" (deel 11, bldz. 432), sprekende over schaakbibliotheken, met het volste recht beweren:
"die unbestritten grösste hat Mr. Rimington-Wilson in Sheffield."
In latere jaren is zij in grootte overtroffen door de bibliotheken van von der Lasa en John G. White, waarvan de laatste eerst na 1874 begon te verzamelen. Rimington-Wilsons bibliotheek daarentegen werd feitelijk reeds [p. 84] in 1877 bij zijn dood afgesloten. Weliswaar ging zij in handen van J. W. Rimington-Wilsons zoon, R. H. Rimington-Wilson, over, doch deze vergrootte haar niet noemenswaard. Haar schatten kwamen eerst aan het licht, toen na het overlijden van R. H. RimingtonWilson de bibliotheek bij Sotheby and Co. in Londen werd geveild. Deze veiling, welke voor schaakbibliophielen een grootse gebeurtenis had kunnen worden, is dat niet geworden, want eerst toen zij al lang en breed achter de rug was, drong het bericht ervan tot de schaakpers door. Dit heeft het mogelijk gemaakt, dat het overgrote deel van de collectie tegen zeer lage prijzen kon worden aangekocht door de Londense antiquarische boekhandel Bernard Quaritch Ltd.
Voor iederen schaakboekenliefhebber is het een genot de door Sotheby and Co. van de bibliotheek uitgegeven catalogus met afbeeldingen te bestuderen: "Catalogue of the famous chess library, including a fine manuscript by Oliver Goldsmith, together with a selection from the sporting and general library the property of the late R. H. Rimington-Wilson Esq. of Broomhead Hall, Bolsterstone. (Sold by order of Captain H. E. Rimington-Wilson). London, February 1928."
Enkele dagen na de veiling werd door Sotheby & Co. een lijst, bevattende "prices and buyers' names" uitgegeven, waardoor men kan nagaan in wiens bezit en tegen welke prijs de verschillende schaakwerken overgingen. Een jaar later, in 1929, bood Quaritch het door hem gekochte belangrijke gedeelte van Rimington-Wilsons bibliotheek in zijn catalogus no. 428 tegen zeer hoge prijzen gedetailleerd te koop aan: "A catalogue of rare and valuable works relating to the history and theory of the game of chess, being the greater portion of the famous Library formed by J. W. Rimington-Wilson, and maintained and added to by his son R. H. Rimington-Wilson, with some additions from [p. 85] other sources. Offered for sale by Bernard, Quaritch, Ltd., 11, Grafton Street, New Bond Street, W.1."
Op onderstaande lijst heb ik een groot aantal uit Rimington-Wilsons bibliotheek afkomstige schaakwerken opgesomd. Tussen ( ) heb ik vermeld, wie het boek op de veiling kocht en wat er voor betaald werd, terwijl ik in het geval, dat Quaritch,de koper was, tussen [ ] heb aangegeven, tegen welke prijs deze het weer in zijn catalogus no. 428 aanbood.
Actius, 1583 (Quaritch, £ 2 10/-), [£ 4 4/-].
Alcoçer, 1559, 2 ex. (Arteaga, £ 3 5/- voor beide tezamen).
Atwood: Games at chess played by Philidor, Count Bruhl, Bowdler and others, with notes (autograph manuscript, 17 .. (Quaritch, 10/-), [£ 4 4/- ].
de Cessoles: The buke of ye Chess, 1818, 3 ex. (Quaritch, 18/- voor de drie tezamen), [£ 1.4 en £ 1.11.6].
Carrera, 1617, 3 ex. (Quaritch £ 4, F. Hollings £ 6, Maggs Bros. £ 6), [£ 10,10/-].
de Cessoles: Libellus de ludo scacchorum (manuscript, .1466) (Weiss, £ 32.-).
de Cessoles: Libellus de ludo scacchorum (manuscript 15 de eeuw) (Maggs Bros.,£ 2 0).
de Cessoles: Libellus de ludo scacchorum (manuscript c. 1500) (Mildmay, £ 13.-).
de Cessoles: Libellus de ludo scacchorum (Strassburg, 1483) (8 bldz. ontbreken) (Quaritch £ 18), [?].
de Cessoles: Libellus de ludo scacchorum (Toulouse, vóór 1489) (Maggs Bros., £ 130.-).
de Cessoles: Libro di Givocho di Scacchi (Florence, 1493) (Quaritch £ 230), [?].
de Cessoles: Opera Nuova 1534, 2 ex. (Quaritch £ 5 5/en £ 4 4/-) [£ 8 8/- en £ 6 16/6].
Columna, 1499 (Quaritch £ 430), [£ 750].
Cozio, 1766, 3 ex. tezamen met enkele andere schaakwerken (Quaritch 14/-, 10/-, 10/-), [£ 2 2/-, £ 1 18/-, £ 1 16/-].
[p. 86] Damiano, Franse vertaling van Gruget 1560 (ex libris Lord Audley) (Maggs Bros. £ 9).
Damiano, 1ste ongedateerde druk, 3 ex. (Maggs Bros. £ 8 15/- en £ 6 10/-, Quaritch £ 5), [£ 9 9/- ].
Damiano, 2de ongedateerde druk, 2 ex. (Quaritch £ 5 en £ 5 15/-), [£ 14 14/- en £ 9 9/-].
Damiano, 3de ongedateerde druk, 2 ex. (Quaritch £ 7 15/-, Maggs Bros. £ 5 15/-), [£ 12 12/-].
Damiano, 1564 (2 ex.), 1618 en Porto, 1606 (Quaritch, tezamen £ 3), [ £ 5 5/-, £ 4 4/-, £ 6 6/- en £ 7 7/- ].
Rowbothun, 1562, 2 ex. (Quaritch £ 31, Maggs Bros. £ 56), [£ 180].
Elements of chess. Boston 1805 ("The first book on chess printed in America. From the Whitman collection") (Maggs Bros. £ 6 15/-).
Gianutio, 1597 (Quaritch £ 5), [£ 12 12/-].
Goldsmith, Vida's game of chess, translated into English verse, manuscript entirely in the handwriting of Oliver Goldsmith (werd voor de phantastische prijs van £ 5600 aangekocht door Maggs Bros.).
Beale, 1656 (niet minder dan 7 exemplaren werden tegen prijzen, variërend tussen £ 4 5/- en 18/- verkocht).
Greco, 1669, 1689, 1713, 1714 etc., 25 ex. (Dr. M. Niemeijer £ 5).
Kochanowsky, 1639 (Quaritch £ 5 10/-) [£ 9 9/-].
Lolli, 1763 ("the author's own copy prepared for a second edition; an A. L. S. from Ercole del Rio to the author, 1 1/2pp. 4 à 7 May 1765, with Lolli's draft of his reply, is inserted opposite p. 224") (Quaritch, £ 8), [£ 15 15/-].
Lolli, 1763, 4 ex. (Quaritch £ 2 10/- voor de 4 tezamen), [van £ 5 5/- tot £ 1 5/-].
Lopez, 1561, 3 ex., waarvan 1 zonder titel (Maggs Bros. £ 11 10/-, Quaritch £ 9 15/- en F. Hollings £ 1 10/-), [£15 15/-].
Lopez, Franse uitgave van 1609 (Maggs Bros. £ 7 5,-).
[p. 87] Lucena, c. 1497 ("162 woodcuts - should be 164, wanting two leaves") (Maggs Bros. £ 550).
Madden: Collections for a history of the game of chess the original autograph manuscript, 3 vols., 1855 (Quaritch £ 6), [£ 18 18/-].
Mennel: Schachtzabel Spiel (Köbel), c. 1520 (Quaritch £ 17), [£ 31].
Mennel: Schachtzabel Spiel (Egenolf), 1536 (Quaritch £ 5 5/-), [£ 9 9/-].
Middleton, 1625, 2 ex. (Dobell £ 4 en £ 3 5/]
du Peyrat, 1608 (Maggs Bros. £ 7 5/-).
Philidor, 72 drukken, waaronder enkele dubbele (F. Hollings £ 14 10/-).
Ponziani, 1782 ("the author's own copy, with variations and corrections in his handwriting") (Quaritch £ 3 10/-), [£ 6 6/-].
Ercole del Rio, 1750 en enige andere werken (F. Hollings £5 15/-).
Salvio, 1604 (Quaritch £ 5), [£ 7 7/-].
Saul, 1614, samengebonden met 2 andere zeldzame werken, welke niet op het schaakspel betrekking hebben (Mildmay £ 115).
Barbier, 1640, 3 ex. (F. Hollings £ 5 en £ 1 15/-, Leighton £3 15/-).
Barbier, 1672, 3 ex. (F. Hollings ænbsp; £ 1).
Vida, 1527, 4 ex. (verkocht voor prijzen variërende tussen £ 2 en £ 4 per stuk).
Vida, Le Iev des Eschets. Paris, 1605 ("G. Walker's copy") (Quaritch £ 4 5/-), [ £ 7 7/- ].
van Zuylen van Nyevelt, Franse uitgave, 1792, 3 ex. (Quaritch £ 2 tot £ 1 10/-), [£ 3 10/- tot £ 1 1/-].
Bovenstaande lijst, welke gemakkelijk met een keur van zeldzame schaakliteratuur kan worden uitgebreid, moge voldoende zijn om een indruk te geven van de rijkdom van Rimington-Wilsons schaakboekerij. Een verzameling als de zijne is thans niet meer, of slechts ten [p. 88] koste van een vermogen bijeen te brengen en in het laatste geval dan nog slechts ten dele, want verscheidene stukken uit de collectie zijn unica. Erkend moet worden, dat Rimington-Wilson wel in de gelegenheid is geweest zijn bibliotheek te verrijken. In de tijd, dat hij verzamelde, kwam veel schaakmateriaal aan de boekenmarkt, o.a. de bibliotheken van Madden, Walker, Whitman, Löwenthal en von Hoverbeck. Van de schaakwerken, welke de bibliotheken van Walker en Whitman vormden, gingen bv. niet minder dan 500 delen in de collectie van Rimington-Wilson over. Al was het geluk hem dan ook goed gezind, er behoort heel wat meer dan geluk toe om een schaakboekerij van ± 2500 delen bijeen te garen, een getal, hetwelk zelfs thans nog aanzienlijk is, doch ruim een halve eeuw geleden buitengewoon groot was.
De gehele verzameling bracht meer dan £ 8000 op. Men kan het betreuren, dat zij verstrooid werd - aan de andere kant bedenke men evenwel, dat haar schatten thans binnen het bereik van talrijke boekenliefhebbers zijn gekomen, wie slechts zelden zo'n buitenkansje tendeel valt! Volledigheidshalve vermeld ik, dat wat Quaritch uit zijn catalogus no. 428 niet verkocht, opnieuw en aangevuld met andere schaakwerken werd aangeboden in zijn catalogussen nos. 449 (1931), 552 (1938) en 646 (1946).

Rosenthal
Op Donderdag 20 Februari 1930 werd bij Max Perl te Berlijn de "Sammlung E. Reiners" geveild + "Beiträge aus anderem Besitz" (Auktion 147). Tot dit laatste behoorde een verzameling "Schachliteratur", afkomstig, naar ik mij heb laten vertellen, van den verzamelaar Rosenthal uit Frankfurt. Destijds heb ik van Dr. A. Buschke een exemplaar van deze veilingcatalogus gekregen, waarin de namen van de kopers en de opbrengst van de geveilde boeken met potlood zijn aangeteekend. Aar- [p. 89] dig is, dat bij de verschillende nummers ook de schattingsprijzen van Max Perl staan, zodat men een vergelijking tussen de schatting en de opbrengst kan maken.
Het aantal ten verkoop aangeboden nummers was niet groot, maar de kwaliteit van het aangebodene was prima. Hieronder volgt een overzicht van de voornaamste verkochte werken met tussen () de schattingsprijs en tussen [ ] de opbrengst:
Carrera 1617 (Mk. 120,-) [Mk. 60,-]
Christie 1801 met opdracht en brief (Mk. 40,-) [Mk. 25,-]
Damiano, eerste ongedateerde druk (Mk. 120,-) [Mk. 76,-]
Ducchi 1586 (Mk. 30,-) [Mk. 13,-]
Gianutio 1597 (Mk. 75,-) [Mk. 40,-]
Greco 1669 (Mk. 20,-) [Mk. 10,-]
Hyde 1694 (Mk. 20,-) [Mk. 23,-]
Lolli 1763 (Mk. 30,-) [Mk. 12,-]
Lopez/Tarsia 1584 (Mk. 25,-) [Mk. 12,-]
Piacenza 1683 (Mk. 20,-) [Mk. 10,-]
Ringhieri 1551 (Mk. 25,-) [ Mk. 10,-]
Racknitz "Über den Schachspieler des Herrn von Kempelen", 1789) + het zeer zeldzame Etwas über den Kempelischen Schachspieler", 1783 (Mk. 20,-) [Mk. 31,-]
Salvio 1634 en 1723 (Mk. 25,- resp. 20,-) [Mk. 10,resp. 10,-]
Selenus 1617 (Mk. 50,-) [Mk. 3l,-]
Trevangadacharya Shastree 1814 (Mk. 20,-) [Mk. 10,-]
Weickhmann 1664 (Mk. 30,-) [mk. 12,-]
9 boeken betreffende schaakbibliographie (Mk. 20,-) [ Mk. 81,-!]
30 tournooiboeken (Mk. 30,-) [Mk. 70,-!].
Het merendeel van wat ten verkoop kwam, werd door Dr. A. Buschke gekocht. Het Antiquariat Dr. Georg Messow te Berlijn kocht l00 leerboeken voor Mk. 100,-
[p. 90] (schattingsprijs Mk. 150,-) en bood die enige tijd later afzonderlijk in zijn Lagerkatalog 17 aan.

V. Salimbeni/C. B. Vansittart
Valerio Graaf Salimbeni in Modena, die in 1869 stierf, liet bij zijn dood een schaakboekerij na, die 12 jaren later door Leonard Graaf Salimbeni en bloc te koop werd aangeboden ("Catalogue Alphabétique des Livres d'Echecs du Comte Valere Salimbeni de Modène, Modène 1881"). De catalogus van de boekerij bezit ik niet en het is mij daarom niet mogelijk uit de eerste hand mededelingen omtrent de omvang van de verzameling te verstrekken. In "La Stratégie" van 15 September 1883 kan men op bldz. 277 echter, overgenomen uit de "Nuova Rivista degli Scacchi", lezen, dat de collectie uit ongeveer 400 delen bestond en dat de vraagprijs er voor Frcs. 3700,- bedroeg. Zij bevatte o.a. de volgende werken:
Carrera (1617), Cozio (1766), Damiano (1524), Ercole del Rio (1750), Gianutio (1597), Lolli (1763), Lopez (1584), Ponziani (1769), Salvio 1604).
De verzameling ging over in handen van den bankier Bexley Vansittart, geb. 1852 in Rome, die haar een jaar voor zijn overlijden op 22 januari 1887 weer overdeed aan den antiquarischen boekhandelaar Albert Cohn in Berlijn. Zij zou toen uit ongeveer 1000 delen hebben bestaan (zie "La Stratégie" van 15 Februari 1887, bldz. 62/63).
Albert Cohn bood de verzameling gedetailleerd te koop aan in zijn catalogus no. 176: "CLXXVI Katalog des Antiquarischen Bücherlagers von Albert Cohn in Berlin. Schachbibliothek des Herrn C B. Vansittart in Rom nebst einigen Beiträgen aus anderen Sammlungen. Berlin, 1886."

[p. 91] De catalogus bevatte 971 nummers en ongeveer 1200 delen.
Van de zeldzaamste werken noem ik:
de Cessoles: manuscript uit de 14de eeuw (Mk. 300,-), Guarinus: Liber de partitis scaccorum. Manuscript. (1512 - uit de collectie Franz) (Mk. 500,-), Greco-manuscript 1623 (M. 250,-), "Le Palamède" 1836-1839 en 18421847, compleet (Mk. 120,-), "The Chess Player's Chronicle" 1841 - 1862, compleet (Mk. 250,-), (Deutsche) "Schachzeitung" 1846-1885 (Mk. 200,-), "Schweizerische Schachzeitung" 1857-1860, compleet (Mk. 45,-), "The Chess Monthly" 1857-1861, compleet (Mk. 100,-), "SchachmatnijiListok" 1859-1863,compleet(Mk.35,-), "Österreichische Schachzeitung" 1872-1875, compleet (Mk.24,-),"Nordisk Skaktidende" 1873-1881, compleet (Mk. 40,-), "Illustrated London News" - chess column 1842-1875 (Mk. 150,-), Actius 1583 (Mk. 18,-), Allen: The life of Philidor 1858 (Mk. 20,-), Aquila 1516 (Mk. 24,-, Beale 1656 (Mk. 60,-), Bertin 1735 (Mk. 6,-), Carrera 1617 (Mk. 60,-), de Cessoles (Frankonis) Delft 1483 (uiterst zeldzaam, geen prijs genoemd), de Cessoles (Firenze, 1493) (Mk. 450,-), de Cessoles 1534 (Mk. 60,-), de Cessoles: The Buke of ye Chess 1818 (Mk. 40,-), Christie 1801 (Mk. 18,-), Cobarrubia 1561 (Mk. 8,-), Cozio 1766 (Mk. 10,-), Damiano 1524 (niet geheel compl., Mk. 100,-), Damiano, eerste ongedateerde druk, 2 ex. (Mk. 75,- en Mk. 50,-), Damiano, tweede ongedateerde druk, 2 ex. (Mk. 60,- en Mk. 50,-), Damiano, derde ongedateerde druk (Mk. 90,-), Ducchi 1586 (Mk. 45,-), Gianutio 1597, 2 ex. (Mk. 24,- en Mk. 20,-), Greco 1669 (Mk. 15,-), Hyde 1694 (Mk. 8,-), Ingold 1472 (Mk. 600,-, zéér zeldzaam), Kochanowsky 1629 (Mk. 100,-), Lolli 1763 (Mk. 15,-), Lopez 1561 (Mk. 225,-), Lopez 1636 (Mk. 25,-), Lopez 1674 (Mk. 16,-), Loyds "Chess Strategy" 1878 (Mk. 25,-), Madden 1832 (Mk. 10,-), Middleton, 2 drukken, waarvan één niet compleet (Mk. 100,- en Mk. 24,-), Philidor [p. 92] ainé: Le jeu d'échecs, mascarade mise en musique. Paris 1700 (Mk. 175,-), Philidor 1749, 1ste en 2de druk (Mk . 35,- en Mk. 16,-), Philidor: Underretning om SkakSpil 1773 (Mk. 24,-), Piacenza 1683 (Mk. 24,-), Ponziani 1769 (Mk. 8,-), Publicius 1482 en 1485 (Mk. 100,en Mk. 75,-), Ringhieri 1551 en 1553 (Mk. 16,- en Mk. 12,-), Ercole del Rio 1750 (Mk. 9,-), Rowbothum 1562 (Mk. 125,-), Salvio 1604, 1634 en 1723 (Mk. 24,-, Mk. 20,- en Mk. 15,-), Barbier 1672 (Mk.60,-), Selenus 1616 (Mk. 20,-), Senftleben 1667 (Mk. 3,-), Lopez 1584, 2 ex. (Mk. 10,- en Mk. 8,-), Trevangadacharya Shastree 1814 (Mk. 75,-), Tuccius 1619 (Mk. 30,-), Verci 1778 (Mk. 5,-), Vida 1527 (Mk. 20,-), Weickhmann 1664 (Mk. 12,-), van Zuylen van Nyevelt 1792 (Franse en Nederlandse editie, elk slechts Mk. 3,-) en Damiano 1518 (Mk. 136,-).

C. Sanson
C. Sanson, schrijver van "Analyse du jeu des échecs par A. D. Philidor, edition augmentée dun recueil de soixante-huit parties jouées par Philidor en Angleterre et du traité de Greco" (Paris, 1871), heeft op bldz. 307 van dat boek een catalogus laten afdrukken van zijn schaakbibliotheek. Bijzonder "hervorragend" is deze niet. Onder de ± 450 delen vallen op:
B. v. Lerchenthal: Zwölf Schlacht-Parthien des groszen Kampfes um Europa's Freiheit (Wien, 1815), Bertin (1735), Ercole del Rio (1750), Greco (1689), Lopez (1584), de Franse uitgave van van Zuylen van Nyevelt (1792), du Peyrat: Philosophie royale du jeu des eschets (1608), Philidor (1749), Ponziani (1782), Salvio (1604 en 1723), Selenus (1617), Severino: La filosofia en Dell'antica pettia (beide werkjes uit 1690) en Stamma (1737).

[p. 93]
Schachklub Altmünchen
De catalogus, welke van deze tamelijk onbetekenende schaakbibliotheek in 1912 door den bibliothecaris Klinger werd samengesteld, is, het zij zonder enige reserve gezegd, een onding. Het jaartal van uitgifte wordt bij slechts enkele schaakwerken vermeld. De bibliothecaris laat den lezer van de catalogus raden, of de bibliotheek van Bilguers Handbuch de eerste of de laatste druk, dan wel alle drukken bezit, rangschikt Allgaiers "Anweisung" onder het hoofd "Humor, Geschichte, Biographie etc." en geeft te kust en te keur blijk van toeten noch blazen te weten.
De bibliotheek bezit een Lolli (1763), een "Deutsche Schachzeitung" van 1861 af, een "Stratégie" en een "British Chess Magazine" van 1891 af, een volledige "Österreichische Schachzeitung" (1872-1875) en een eveneens complete "Neue Berliner Schachzeitung" (1864-1871).

Richard Simpson
In het jaar 1863 gaf Richard Simpson te Londen een catalogus uit onder de volgende langdradige titel:
"Catalogue of books on the origin, history and practice of the game of chess, from the earliest period to the present day. Comprising most of the celebrated works of ancient and modern chess writers, English and foreign, including a portion of the collection of a well known veteran chess player & author."
Het is interessant de prijzen, welke Simpson verlangde, te vergelijken met de tegenwoordige marktprijzen: Barbier (1672) [£ 1 1/-]. Werd mij in 1929 door Frank Hollings in London aangeboden voor £ 2 2/- en £ 2 5/en in 1933 door P. M. Barnard te Tunbridge Wells (Cat. No. 180) voor 25/-, welk laatste exemplaar ik tegen die prijs kocht. Hierbij dient in het oog te wor- [p. 94] den gehouden, dat in 1863 en 1929 het £ nog fl 12,waard was en in 1933 slechts ruim fl 8,-.
Damiano (ongedateerde uitgave) [£ 3 31-]. Simpson tekende hierbij aan, dat in de "Towneley sale" een exemplaar werd verkocht voor £ 4 10/-. De mij bekende prijzen, waarvoor ongedateerde Damiano's in de laatste jaren zijn aangeboden of verkocht, lopen zeer uiteen. Ik noem bv. Francis Edward Ltd. London (Cat. No. 527, 1930) £ 18 ("in very fine conditionl") P. M. Barnard, London (Cat. No. 176, 1932) 3de ongedateerde editie £ 6 10/-; J. Halle, München (Cat. October 1925) 3de ongedateerde uitgave Mk. 350,- (!); Maggs Bros., London (Cat. uit 1931) 1ste ongedateerde druk £ 16 16/-, 3de uitgave zonder datum £ 10 10/-; Bernard Quaritch Ltd. London (Cat. No. 449, 1931) 2de ongedateerde editie £ 9 9/-. Mijn exemplaar van de 2de ongedateerde druk kostte mij op een veiling bij Hodgson & Co. in Londen op 10 Mei 1933 £ 3 10/-, terwijl ik in hetzelfde jaar voor een exemplaar van de derde druk zonder datum aan P. M. Barnard in Tunbridge Wells £ 4 10/- betaalde.
Gianutio (1597) [£ 14 14/6]. J. Halle te München bood in October 1925 een exemplaar voor Mk. 80,- te koop aan; Thomas Thorp te Guildford had in zijn catalogus No. 436 (1933) het werk voor £ 3 15/- geprijsd staan. Ik kocht mijn exemplaar in 1932 in Duitsland voor Mk. 48,-.
Lopez (1561) [ £ 3 3/-] Deze prijs is aan de lage kant, al is het werk ook niet Mk. 400,- waard, een prijs, welke Ludwig Rosenthal in München in 1925 er voor verlangde en zeer zeker ook niet £ 25, voor welk bedrag een Londense boekhandelaar mij voor de val van het £ een exemplaar aanbood.
Salvio (1634) [£ 1 11/6]. In de catalogus No. 2 (1932) van Libreria F. Piacenti in Rome kan men hetzelfde werk vinden voor een prijs van Lire 80,-. Quaritch's prijs in 1931 (Cat. No. 449) was £ 3 3/-.

[p. 95]
Miroslav Soukup
De schaakboekerij van dezen enthousiasten Tsjechischen schaakliefhebber is er een in wording. Een in 1946 verschenen getypte titelbeschrijving van zijn bibliotheek vat 373 nummers. De verzameling kenmerkt zich door een groot aantal schaakprobleemboeken, wat bij dezen kundigen componist geen verwondering zal baren. Haar uitzonderlijke betekenis ontleent zij echter aan haar uitgebreide Tsjechische schaakliteratuur, die weliswaar niet geheel compleet is, doch in geen enkele andere schaakbibliotheek ter wereld in een dergelijke omvang voorhanden is. Aanwezig zijn b.v. ".eské listy aachové." (1896-1899), ".asopis eskych aachisto" (1906/07-1919), ".asopis eskoslovenských aachisto" (1920-1926), ".eskoslovensky aach" (1927-1938), "`ach" (1939-1945), "`achové listy" (1900-1902) en de door Soukup geredigeerde schaakrubriek van Týden rozhlasu"( 1941-1945). En natuurlijk ontbreekt ook niet een volledige reeks van de door Soukup in navolging van Alain C. White uitgegeven en in zeer beperkte oplage verschenen fraaie "Christmas-series", waarvan elk jaar tegen Kerstmis een nieuw deel verschijnt, waarin meestal het werk van een Tsjechischen probleemcomponist wordt behandeld. Einde 1947 deed Soukup een nieuwe uitgave van zijn een jaar tevoren getypte catalogus het licht zien: "Moje aachová knihovna" (= "mijn schaakboekerij"). In een jaar tijds blijkt zijn schaakbibliotheek van 373 tot 718 nummers te zijn gegroeid. Als belangrijkste aanwinst moge een volledige reeks van de probleemwerken van "The Overbrook Press" genoemd worden. Telt men er de Tsjechische schaakliteratuur bij, die M. Soukup bezit en die in deze laatste catalogus niet is opgenomen, dan blijkt zijn collectie de 1000 delen ruim overschreden te hebben.
De ontwikkeling van deze bibliotheek verdient alle aandacht.

[p. 96]
South African Public Library (Suid-Afrikaanse Openbare Bibliotheek)
In 1944 schonk de bekende problemist Donald G. McIntyre in Johannesburg aan de "South African Public Library" ("Suid-Afrikaanse Openbare Bibliotheek") te Kaapstad een uitgebreide collectie hoofdzakelijk uit probleemliteratuur bestaande schaakboeken, die ter ere van Alain C. White de "Alain White Chess Collection" werd gedoopt. Deze verzameling wordt nog geregeld door schenkingen van den gever zelf en Alain C. White uitgebreid en ook Nederland is niet afzijdig gebleven, zoals uit het verslag over 1945 van de "Raad van Trustees" blijkt, waarin in smakelijk Zuid-Afrikaans te lezen valt:
"'n Welkome bijvoeging is ook deur dr. M. Niemeijer tot die Alain White-Skaakversameling gemaak, nl. 'n besondere versameling Hollandse skaakpublikasies wat tijdens die besetting van Holland gedruk is."
Door de "South African Public Library" zelf is geen catalogus van de collectie uitgegeven, maar Donald G. McIntyre, die er steeds op bedacht is haar uit te breiden, heeft in September 1945 een lijst laten stencillen, waaruit haar omvang op dat tijdstip blijkt. Er bevond zich toen ter tijd een 170-tal schaakboeken, nagenoeg alle probleemboeken, in de verzameling. Thans zal het aantal beduidend groter zijn.

Sz*** (in Agram)
Gilhofer & Ranschburg te Weenen boden in hun Katalog No. 48 een "Schach-Bibliothek aus dem Nachlasse des &dagger; Herrn Sz*** in Agram" te koop aan. Het jaar waarin deze catalogus is verschenen, is nergens aangegeven, maar daar er een in 1894 gedrukt boek in wordt aangeboden, moet de catalogus in of na 1894 zijn uitgekomen.
Een rijke verzameling was het niet, die Sz*** (wie zou [p. 97] dat geweest zijn?) de zijne kon noemen. Enkele werken zijn echter wel de moeite waard, zoals:
Alexandre's "Praktische Sammlung", 1846 (Fl. 6,-), "Brentano's Chess Monthly" 1881/82 compleet (Fl. 12,-), American Chessnuts, 1868 (Fl. 9,-), v. Lerchenthal, 1815 (Fl. 3,50), Maszmann, 1839 (Fl. 2,-), d'Orville, 1842 (Fl. 5,-), "Österreichische Lesehalle", 1881-1891 (Fl. 36,), "Schachzeitung", 1846-1892 (Fl. 150,-), "Wiener Schachzeitung", 1855 (Fl. 6,-) en "Divertissemens innocens", 16.96 (Fl. 5,-).

L. Tauber
Op 30 October 1944 werd in Hotel Drouot, Salle no. 9 te Parijs, de schaakboekerij geveild van L. Tauber, "Président du cercle Caïssa" en "President d'honneur de la Fédération Française des échecs". Er werd een veilingcatalogus van uitgegeven, die wel in verreweg de meeste schaakbibliotheken zal ontbreken, maar waarvan ik, dank zij de goede zorgen van Gaston Legrain te Saint Germain en Laye, een exemplaar heb verworven, getiteld:
"Bibliothèque d'un amateur. Remarquable réunion d'ouvrages sur le jeu des échecs. (Paris, 1944)."
Volgens een mededeling van Gaston Legrain werden de zeldzaamste werken niet geveild, maar het restant, ongeveer 1300 ænbsp; 1400 stuks, is de vermelding zeker waard, te meer, daar de ten verkoop aangeboden boeken in het algemeen fraai gebonden waren.
De catalogus wemelt van de fouten: veel namen en jaartallen zijn foutief. Het is daardoor moeilijk precies aan te geven wat de belangrijkste stukken zijn, maar uit onderstaande opsomming van titels moge blijken, dat de collectie Tauber niet zonder betekenis was:
Greco (1689, 1713, 1714, 1741 en 1774), Amateurs (1786 + 2 ongedateerde drukken), Severino: La filosofia (1690), Hollandaerski (1864), Divertissemens inno- [p. 98] cens (1696), Giacometti (180l), Ponziani (1769 en 1782), Stamma (1737 en 1777), Lallement (1802), Lolli 1763 (2 ex.), Philidor (de 3 edities uit het jaar 1749), Philidor (1777) ("aux armes du Duc de York; exemplaire sur grand papier, provenant de la bibliothèque de G. Walker. Ajouté: une lettre autographe de Philidor."), talrijke 18de eeuwse edities van de "Académie universelle des jeux" Philidor (1792), de drie Duitse Philidor-edities van 1754, 1764 en 1771, 6 Vida-drukken, d'Orville (1842), A. C. White's Robert Braune - het zeldzaamste boek uit de Christmas-series), "My chess career" van Capablanca met een brief van dezen, een complete "Neue Berliner Schachzeitung" (1864-1871), "The Chess Monthly" 1879-1896 (compleet), "L'échiquier d'Aix" (volledige reeks van 11 jaargangen, 1878-1888), "The International Chess Magazine" 1885-1891 (compleet), Le Palamède" 1836-1839 en 1842-1847 (= alles wat van dit tijdschrift verscheen), "La Stratégie" 1867-1938, Murray (1913) en v. d. Linde's "Geschichte" (1874).

P. G. Toepfer (Library of the University of Wisconsin)
Peter G. Toepfer begon schaakboeken te verzamelen in 1900. In dat jaar werd hij er door een vriend opmerkzaam op gemaakt, dat een dame in het noordelijk gedeelte van Milwaukee sedert jaren te vergeefs had getracht de schaakbibliotheek van haar overleden echtgenoot te verkopen. Hij reisde er heen, bezichtigde de schaakboeken, welke in 2 grote wasmanden waren gepakt, en kwam met de dame in kwestie ten aanzien van de prijs tot overeenstemming. Deze aankoop vormde de grondslag van zijn schaakbibliotheek, welke hij later uitbreidde door op zijn reizen in de Verenigde Staten van Amerika, naar Mexico en Europa bij antiquarische boekhandelaren schaakliteratuur aan te kopen. In 1910 achtte [p. 99] hij het ogenblik gekomen een catalogus van de zich in zijn bezit zijnde schaakwerken uit te geven:
"Catalogue of works on chess in the collection of Peter G. Toepfer, Milwaukee. For private circulation, 1910."
Door deze uitgave maakte hij zich onsterfelijk, zij het dan ook onsterfelijk belachelijk. Zonder kennis van zaken somde hij alle schaakwerken op, die hij bezat en maakte daarbij de meest dwaze fouten. Wat bv. te zeggen van:
"Vida, M. H. De Arte Poetica de Homlyceade Ludo Scacchorum. Roma 1527" (!).
De verzameling van Toepfer was niet zeer groot: ongeveer 750 delen. Bijzonder zeldzame werken bezat hij niet. Vermeldenswaard zijn echter:
Beale (1656), een complete "Deutsche Schachzeitung", v.d. Lasa's 2 catalogussen (1887 en 1896), Loyds "Chess Strategy" (1878), Lopez (1584), Salvio (1723), Selenus (1617), Trevangadacharya Shastree (1814) en Vida (1527). Peter G. Toepfer overleed, naar men op bldz. 201 van de jaargang 1915 van "American Chess Bulletin" kan lezen op 21 Juli 1915 in de ouderdom van 58 jaren. Zijn schaakboekenverzameling, welke inmiddels tot ± 1000 delen was aangegroeid, werd door hem of zijn erfgenamen vermaakt aan de "Library of the University of Wisconsin" (zie "The Chess Amateur", juni 1919, bldz, 266). Deze werd ook verblijd met de door Toepfer uitgevonden 4 voet grote "giant chessmen", waarop door hem 17 December 1901 patent was genomen.

Dr. A. C. Vázquez
Dr. Andrés Clemente Vázquez (ook wel Vasquez geschreven), die van 1944-1901 leefde, was een groot liefhebber van het schaakspel en auteur van vele schaakboeken. Geboren te Havana op Cuba, vestigde hij zich na volbrenging van zijn studie in Mexico, waar hij een twin- [p. 100] tigtal jaren heeft vertoefd en o.a. de titel van kampioen schaken van Mexico verwierf. Later is hij teruggekeerd naar zijn geboortestad, waar hij consul-generaal van Mexico werd.
Naar men in het 15 Januari-nummer van de jaargang 1900 en het 15 Mei-nummer van de jaargang 1901 (waarin ook een necrologie is opgenomen) van "La Stratégie" kan lezen, heeft Vázquez, die behalve schaaktheoreticus en schaakprobleemcomponist ook verzamelaar van schaakliteratuur was, een vrij omvangrijke uit 626 delen bestaande schaakboekerij bezeten. Van deze bibliotheek heeft hij kort voor zijn dood een catalogus uitgegeven, die ik niet onder ogen heb gehad, maar waarvan mij wel de titel bekend is, daar een exemplaar ervan op de veiling van de schaakbibliotheek van Numa Preti in Londen in het jaar 1909 werd verkocht. De titel luidt:
"Biblioteca Andrés C. Vásquez. Indice de los libros empartados contenidos en ella biblioteca. Habana, 1899."

Vereenigd Amsterdamsch Schaakgenootschap
Weenink, wien nooit iets te veel was, heeft zich enkele jaren voor zijn dood belast met de samenstelling van een catalogus van de 239 nos. en 400 á 500 delen tellende schaakbibliotheek van het V.A.S. Deze bibliotheek geniet in ons land een zekere vermaardheid. Haar betekenis is daaraan echter niet evenredig. Zij bevat uit de aard der zaak een aantal schaarse Nederlandse schaakwerkjes, welke zelfs in belangrijke buitenlandse schaakboekerijen ontbreken en ook kan zij bogen op een Lopez (1584), een Ponziani (1782), een Salvio (1723), een Lolli (1763), een Stamma (1745), een Cozio (1766) en een Weickhmann (1664), doch hiermede zijn dan wel alle schatten opgesomd. Het is interessant te weten, dat volgens een mededeling, te vinden in het Nederlandse schaaktijdschrift "Morphy" van 15 October 1885, de bibliotheek, welke [p. 101] eens het eigendom was van den zeer sterken Nederlandsen schaakspeler Maarten van 't Kruys, in haar geheel aan het V.A.S. is overgegaan.

G. Walker
Hem, die zich van de omvang van deze schaakboekerij nauwkeurig op de hoogte wil stellen, wacht geen gemakkelijke taak. Walker (13-3-1803 tot 23-4-1879) heeft weliswaar in "Le Palamède" van 1842 een artikel gepubliceerd, getiteld "Ma bibliothèque d'échecs" (My chesslibrary)*), doch hij, die verwachten zou daarin nu eens precies alle bijzonderheden van Walkers bibliotheek te vernemen, komt bedrogen uit. Hij vertelt in zijn verhandeling heel genoeglijk het een en ander over schaakbibliographie, maar brengt ons niet op de hoogte van zijn eigen schatten. Wat wijzer wordt men door de derde druk te raadplegen van -het door George Walker geschreven schaakboek: "A new treatise on chess" (London, 1841). Aan het slot daarvan drukt hij, voorzien van een inleiding, een "Biographical catalogue of printed books, and writers, on chess" af. Deze catalogus is te beschouwen als een verbeterde editie van die, welke Walker reeds in 1838 in het door hem geredigeerde schaaktijdschrift "The Philidorian" had doen opnemen. Walker beweerde het merendeel van de in de "Bibliographical catalogue" vermelde schaakwerken zelf te bezitten ("most of the books are, indeed, in my own possession"), doch, zoals v. d. Lasa zeer terecht in zijn "Verzeichniss" van 1887 opmerkt, hem zullen wel meer werken ontbroken hebben dan hij voorgaf, want, afgezien van het feit, dat in de "Biographical catalogue" vele onjuistheden in de titels der werken voorkomen, zijn er zelfs schaakboeken in opgenomen,
_____
*) Het manuscript hiervan bevindt zich in mijn eigen verzameling

[p. 102] welke niet eens bestaan! Walkers bibliotheek verheugde zich echter in een grote roep. In "Le Palamède" van 15 Mei 1842 wordt bv. beweerd, dat de bekende schaakbibliotheek, welke eens Bledow toebehoorde, in grootte slechts door die van George Walker werd overtroffen. Het schijnt, dat Walker, die zich na 1850 steeds meer van het schaakspel terugtrok, van tijd tot tijd stukken uit zijn boekerij verkocht heeft. Von der Lasa heeft althans in 1858 van den Londensen boekhandelaar Skeet een schaakboek gekocht, dat uit de schaakboekerij van Walker afkomstig was. Hoe dit ook moge zijn, Walkers verzameling van schaakboeken, welke, 5 jaar voor zijn overlijden, op 14 Mei 1874 bij Sotheby, Wilkinson & Hodge in Londen werd geveild, was ook op dat tijdstip nog beduidend, al kon zij in quantiteit niet halen bij die van Bledow. In "Catalogue of a valuable collection of works on the game of chess, printed and manuscript, formed by George Walker, Esq." (London, 1874) worden o.a. ten verkoop aangeboden:
Bertin (173s), Beale (1656, 3 ex.), de Cessoles (1534), Cozio (1766), Damiano (1564), de Franse vertaling van Damiano door Gruget (1560), Rowbothum (1562), Hyde (1694 en 1767), Barbier (1640), Stamma (1737), Senftleben (1667), Trevangadacharya Shastree (1814, 2 ex.), Verci (1778), de Franse uitgave van van Zuylen van Nyevelt (1792, 3 ex.), de Cessoles: The buke of ye Chess (1818), Carrera (1617), Christie (1801, 2 ex.), Ducchi (1586), Canalejas (1650), Ghulam Kassim & Cochrane (1829), Gianutio (1597), Lopez (1584, 4 ex.), Madden (1832), Ringhieri (1551), Lopez (1561), Salvio (1634 en 1723), Sarasin (1656), Zanucchi (1589), Martini (1616), M.D.C.: Le Jeu des Eschets (1605), Lolli (1763, 2 ex.), Selenus (1616) en Weickhmann (1664). Voorts een aantal handschriften, voor een groot deel vertalingen van Walker van werken van oudere schrijvers over het schaakspel. In totaal werden ongeveer 500 delen geveild.

[p. 103]
J. G. White
Van alle schaakboekenverzamelaars heeft J. G. White verreweg de grootste collectie bijeengebracht. In zijn lang en werkzaam leven heeft hij ontzaglijk veel voor de wetenschappelijke zijde van het schaakspel gedaan. Een ieder, die zich op de studie van de geschiedenis van het schaakspel toelegde, vond bij hem belangstelling voor z'n onderzoekingen. De schatten van zijn bibliotheek hield hij niet angstvallig voor de buitenwereld verborgen, doch, waar hij kon, liet hij anderen in zijn kennis delen. Professor H. J. R. Murray, schrijver van "A history of chess" (Oxford, 1913) zal hier ongetwijfeld van kunnen getuigen! De belangrijkheid van de persoon van J. G. White maakt het wenselijk wat dieper op zijn leven en werk in te gaan. Dit is ons mogelijk, doordat de "editor" van het Amerikaanse schaaktijdschrift "The Gambit" (Official publication of the Missouri Pacific St. Louis Chess Club, St. Louis, Mo.) in Juni 1930 een extra nummer van zijn blad, geheel gewijd aan J. G. White, uitgaf (vol. 8, no. 6), waaraan ik onderstaande gegevens voor een groot gedeelte ontleen.
John Griswold White werd geboren in Cleveland in het jaar 1845. Reeds op jeugdige leeftijd was hij een hartstochtelijk lezer en verslond hij alles, wat hem maar onder de ogen kwam. Als beroep koos hij de rechterlijke macht; op het tijdstip van zijn overlijden was hij deken van de balie in Cleveland. Van 1883-1885 en van 1910-1928 was White lid van de "Board of Trustees" van de Cleveland Public Library. In deze hoedanigheid deed hij veel voor de Cleveland Public Library, welke hem na aan het hart lag en waaraan hij bij zijn dood in 1928 dan ook zijn zeer belangrijke boekenverzameling vermaakte. Deze bestond uit 2 gedeelten: The John Griswold White Collection of Folklore and Orientalia" en de unieke "Chess Collection". Van de eerste collectie wil ik alleen zeggen. dat zij o.a. een groot aantal uitgaven van "Duizend en [p. 104] één nacht" in niet minder dan 23 talen bevatte. De schaakliefhebbers zal het echter meer belang inboezemen iets omtrent de "Chess Collection" te vernemen. Een catalogus is" er niet van verschenen, zodat het, om er enkele bijzonderheden van te kunnen vertellen, noodzakelijk was om uit alle hoeken en gaten de gegevens bijeen te garen.
In 1874, toen van der Linde zijn "Geschichte" schreef en op bldz. 432 van het tweede deel de toen ter tijd grootste schaakbibliotheken opsomde, sprak hij niet over een bibliotheek van J. G. White, zodat het vermoeden voor de hand ligt, dat White eerst na 1874 is begonnen te verzamelen. Vijf jaren later reeds kon men echter op bldz. 348 van de jaargang 1879 van "La Stratégie" lezen, dat White's verzameling 1700 ænbsp; 1800 delen telde. In 1886 werd de verzameling op ± 3000 delen ter waarde van ten minste 50.000 vooroorlogse Franken geschat (zie "La Stratégie" van dat jaar, bldz. 247). Sedert dien ging het steeds crescendo. Alain C. White deelde bv. in "The Chess Amateur" van November 1907 ("A Talk on Chessbooks and Libraries") mede, dat de verzameling was aangegroeid tot ± 5000 delen ter waarde van ± £ 3000,-. Doch zelfs dit imposante aantal was John G. White nog niet genoeg en hij ging steeds door schatten aan zijn bibliotheek toe te voegen met het gevolg, dat hij bij zijn overlijden een verzameling van meer dan 12.000 boeken, tijdschriften en manuscripten op het schaakspel betrekking hebbende naliet!
Een gedetailleerde beschrijving te geven van de inhoud van de schaakboekerij is mij niet goed mogelijk, daar er, zoals ik reeds opmerkte, geen catalogus van bestaat. Echter kan ik er toch wel enkele bijzonderheden over mededelen. Zo vertelt o.a. Walter C. Olive, de thans gepensionneerde bibliothecaris van de "J. G. White Chess and Checker Collection" in "The Gambit" van juni 1930, dat White alleen al over de "paardesprong" ongeveer 100 verhandelingen bezat. Voorts was hij de gelukkige be- [p. 105] zitter (naar A. C. White in "Memories of my chessboard", Stroud, 1909, heeft medegedeeld) van een Lucena, verschillende zeldzame de Cessoles-uitgaven, een Lopez van 1561, alle Damiano-drukken, een exemplaar van "Traitte du jeu royal des eschets par B. A. D. R. G. S. (Lausanne, 1675-1700), waarvan overigens slechts exemplaren in de Koninklijke Bibliotheek te 's-Gravenhage en in de boekerij van von der Lasa bekend zijn, en van talrijke Japanse schaakboeken. Hij bezat ook een Russische vertaling uit het jaar 1791 van Franklins "Morals of Chess". Hiervan zijn, behalve White's exemplaar, slechts 2 andere exemplaren bekend. White kocht het zijne voor slechts $ 1,25 van Will H. Lyons, die geen Russisch kende en niet wist, dat hij zulk een zeldzaam werk ten verkoop aanbood. (zie "Our Folder", vol. III, no. 11 van 1 April 1916). John Keeble, die in December 1928 een lezenswaardig artikel over John G. White in "The British Chess Magazine" heeft gepubliceerd, weet verder nog te Vertellen, dat White het niet geringe aantal van 143 verschillende edities van "Hoyle's games" de zijne kon noemen. Bijzonder goed voorzien was White's collectie van schaakrubrieken (ten dele van A. C. White afkomstig) en schaaktijdschriften, vooral van Noord- en Zuid-Amerikaanse. Hij heeft daar zelf het een en ander over verteld in "American Chess Magazine" van November en December 1898. Uit zijn artikel blijkt o.a., dat hij de 3 verschenen nummers bezat van het eerste Amerikaanse schaaktijdschrift: Napoleon Marache's "The Chess Palladium and Mathematical Sphinx" (New York, 1846). Het feit, dat Rabelais in zijn werk over de wederwaardigheden van Gargantua en Pantagruel een hoofdstuk aan het schaakspel met levende schaakstukken wijdt, was voor White aanleiding om niet minder dan 120 edities van de werken van Rabelais bijeen te brengen (zie "American Chess Bulletin" van November 1929, ibldz. 181). Het glanspunt van zijn schaakboekerij vormden echter de vele originele schaakmanuscripten. White, die ongeveer [p. 106] 30 talen kende (zie "Les Cahiers de I'Echiquier Français" 1929, bldz. 2), bezat Arabische, Perzische en Turkse schaakmanuscripten of afschriften ervan. Daarnaast bevonden zich vele schaakmanuscripten, welke op het Westerse schaakspel betrekking hebben, in zijn bibliotheek, o.a. een aantal Greco-manuscripten. Over deze laatste heeft White een boekje geschreven, getiteld: "Greco and his manuscripts", uitgegeven met Kerstmis 1919 te Philadelphia door het Publication Fund" van de "Good Companion Chess Problem Club". Van de 24 bekende Greco-manuscripten bezat White er 5. Het zou mij te ver voeren meer over White, zijn schaakboekerij en zijn vele andere liefhebberijen te schrijven. Hun, die meer bijzonderheden over zijn leven wensen te weten, raad ik aan een artikel van Thomas A. McCaslin te lezen ("The life of John Griswold White") in het November 1928-nummer van "American Chess Bulletin". Alleen dit wil ik nog als bijzonderheid vermelden: White heeft niet alleen zijn schaakboekerij gelegateerd, hij heeft er ook zorg voor gedragen, dat de Cleveland Public Library financiëel in staat werd gesteld in de toekomst aankopen te doen, de verzameling uit te breiden en up to date te houden. Een wijs besluit! Daardoor is het mogelijk gemaakt, gelijk Walter C. Olive in het Novernber-nummer 1940 van de Wisconsin Chess Letter" mededeelt, "that arrangements have been made that 150 different current chess columns from 12 European countries will come to the chess collection every month." Numa Preti Numa Preti, die 27-2-1841 in Bordeaux werd geboren, volgde zijn vader, Jean Preti, bij diens dood in 1875 als [p. 81] redacteur-uitgever van "La Stratégie" op. Tot aan zijn overlijden op 28 januari 1908 toe heeft hij met toewijding zijn taak vervuld. In de vele jaren, welke hij in dienst van Caïssa heeft doorgebracht, heeft Numa Preti een belangrijke verzameling schaakwerken bijeen weten te garen. Overeenkomstig zijn laatste beschikkingen, welke zijn afgedrukt op bldz. 6 van de jaargang 1908 van "La Stratégie", moest zijn bibliotheek een half jaar na zijn dood in Londen worden geveild. Het heeft echter een vol jaar geduurd, eer het tot een veiling kwam. Op Maandag 1 Februari 1909 vond de verkoop door bemiddeling van Messrs. Sotheby, Wilkinson & Hodge in Londen plaats. De opbrengst viel danig tegen en bedroeg intotaal £ 355, naar men kan lezen in "The Chess Amateur" van Maart 1909 (bldz. 164). Vooral de oudere schaakliteratuur uit de 16de en 17de eeuw bracht het er slecht af. Er waren o.m. 6 exemplaren van Gustav Selenus' "Das Schach- oder König-Spiel", waarvan het best betaalde exemplaar £ 3 12/opbracht. Het heeft mij héél wat moeite gekost een exemplaar van de veilingcatalogus te bemachtigen, doch dank zij Gaston Legrain in St. Germain en Laye ben ik thans de gelukkige bezitter van: "Catalogue of the valutable & interesting library of Books & Periodicals on Chess English and foreign, the property of the late M. Numa Preti, of Paris. London, 1909." Het is een genot deze catalogus door te bladeren en zich te verlustigen in de schatten, welke Preti eens de zijne kon noemen. Onderstaand doe ik een greep uit de rijke voorraad: 2 ex. van Allen: The life of Philidor (1858, oplage slechts 50 exemplaren), Bertin (1735, 2 ex.), Christie (1801), Stamma (1745), Philidor (1750), Beale (1656), 2 ex. van Steinitz' "Book of the Sixth American Chess Congress" (1891), Catalogue par ordre alphabétique des ouvrages sur les jeux que possède la Bibliothèque de Gre- [p. 82] noble (manuscript van 70 bldz.*), du Peyrat (1608) Greco (1669 - 2 ex.), idem (1689 - 6 ex.), van Zuylen van Nyevelt (Franse uitgave, 1792), Philidor (1749 - 5 ex.), een Franse Lopez (1674), Sarasin (eerste druk, 1656), Stamma (1737), Lopez (1561 - bracht £ 11 op), Actius (1583), Hyde (1694), Verci (1778 - 3 ex.), Cobarrubia (1561), Ercole del Rio (1750), Cozio (1766 - 2 exemplaren!), Ducchi (1586), Tuccius (1608), 2 ex. van Gianutio (1597 - de samensteller van de catalogus spreidde zijn onkunde wel héél erg ten toon door te vermelden: "Only two other copies said te be known" (?!), Damiano (1564), Lolli (1763 - 4 ex.), Lopez (1584 - 3 ex.), Piacenza (1683), Ponziani (1769 en andere drukken), Porto (1606, zeer zeldzaam), Ringhieri (1551, 2 ex., en 1553), Salvio (1604, 1634 en 1723), Severino: La filosofia (1690, 4 ex.) en Dell'antica pettia (1690, 2 ex.), v. Lerchenthal: Zwölf Schlacht-Parthien (1815), de beide catalogussen van v.d. Lasa's verzameling (1887 en 1896),Weickhmann (1664), Loyds "Chess Strategy" (1878 - 2 ex.), "Chess Montlily", (1879-1896, compleet), "Westminster Papers" (1868-1879, compleet), Fiske's "Chess Monthly" (18571861), compleet). International Chess Magazine" (18851891, compleet), "La Stratégie" (1867-1907), (Deutsche) "Schachzeitung" (1846-1906), "Österreichische Schachzeitung" (1872-1875, compleet, 2 ex.) en "Neue Berliner Schachzeitung" (1864-1871, compleet, 3 ex.). Het totaal der geveilde werken bedroeg tussen de 2500 en 3000. Bovenstaande bloemlezing doet zien, dat Preti een zeer rijke collectie bezat, al dient in het oog gehouden te worden, dat er talrijke dubbele onder de 2500 ænbsp; 3000 delen schuilden. H. Ranneforth Heinrich Ranneforth uit Berlijn, bekend wegens zijn _____ *) Is waarschijnlijk het exemplaar, dat via Rimington-Wilson(?) en de Gouyon in mijn eigen collectie is terecht gekomen. [p. 83] Schach-Kalender, waarvan tussen de jaren 1907-1938 28 jaargangen verschenen, heeft in 1931 een getypte catalogus van zijn schaakbibliotheek uitgegeven ter grootte van 12 bldz. fol. Zijn bibliotheek was een moderne oude zeldzame werken zal men er, op een enkele uitzondering na, tevergeefs in zoeken. Voor den practischen partijspeler was zij zeer de moeite waard en eveneens voor den probleemliefhebber. Op de volgende werken vestig ik de aandacht: "Baltische Schachblätter" (1889-1910), een Arabisch schaakboek van G. G. Nasra (uit 1920), een kleine 100 tournooi- en congresboeken uit de jaren 1862-1928, 32 delen van de White-serie en een niet geheel complete reeks van de "Akademische Monatshefte". Van de oude schaakliteratuur was het voornaamste: M. Hirschel, Das Schach des Herrn Gioachino Greco Calabrois und die Schachspiel-Geheimnisse des Arabers Philipp Stamma. Breslau, 1784. Merkwaardig, omdat "ein handschriftlicher Anhang des Verfassers eine "Anleitung zum Schachspiel" und "Moralen aus dem Schachspiel" bringt." Het lot van deze bibliotheek is mij onbekend. J. W. Rimington-Wilson Toen Dr. A. van der Linde in 1874 zijn "Geschichte und Litteratur des Schachspiels" schreef, kon hij in het hoofdstuk "Bibliographie des Schachspiels" (deel 11, bldz. 432), sprekende over schaakbibliotheken, met het volste recht beweren: "die unbestritten grösste hat Mr. Rimington-Wilson in Sheffield." In latere jaren is zij in grootte overtroffen door de bibliotheken van von der Lasa en John G. White, waarvan de laatste eerst na 1874 begon te verzamelen. Rimington-Wilsons bibliotheek daarentegen werd feitelijk reeds [p. 84] in 1877 bij zijn dood afgesloten. Weliswaar ging zij in handen van J. W. Rimington-Wilsons zoon, R. H. Rimington-Wilson, over, doch deze vergrootte haar niet noemenswaard. Haar schatten kwamen eerst aan het licht, toen na het overlijden van R. H. RimingtonWilson de bibliotheek bij Sotheby and Co. in Londen werd geveild. Deze veiling, welke voor schaakbibliophielen een grootse gebeurtenis had kunnen worden, is dat niet geworden, want eerst toen zij al lang en breed achter de rug was, drong het bericht ervan tot de schaakpers door. Dit heeft het mogelijk gemaakt, dat het overgrote deel van de collectie tegen zeer lage prijzen kon worden aangekocht door de Londense antiquarische boekhandel Bernard Quaritch Ltd. Voor iederen schaakboekenliefhebber is het een genot de door Sotheby and Co. van de bibliotheek uitgegeven catalogus met afbeeldingen te bestuderen: "Catalogue of the famous chess library, including a fine manuscript by Oliver Goldsmith, together with a selection from the sporting and general library the property of the late R. H. Rimington-Wilson Esq. of Broomhead Hall, Bolsterstone. (Sold by order of Captain H. E. Rimington-Wilson). London, February 1928." Enkele dagen na de veiling werd door Sotheby & Co. een lijst, bevattende "prices and buyers' names" uitgegeven, waardoor men kan nagaan in wiens bezit en tegen welke prijs de verschillende schaakwerken overgingen. Een jaar later, in 1929, bood Quaritch het door hem gekochte belangrijke gedeelte van Rimington-Wilsons bibliotheek in zijn catalogus no. 428 tegen zeer hoge prijzen gedetailleerd te koop aan: "A catalogue of rare and valuable works relating to the history and theory of the game of chess, being the greater portion of the famous Library formed by J. W. Rimington-Wilson, and maintained and added to by his son R. H. Rimington-Wilson, with some additions from [p. 85] other sources. Offered for sale by Bernard, Quaritch, Ltd., 11, Grafton Street, New Bond Street, W.1." Op onderstaande lijst heb ik een groot aantal uit Rimington-Wilsons bibliotheek afkomstige schaakwerken opgesomd. Tussen ( ) heb ik vermeld, wie het boek op de veiling kocht en wat er voor betaald werd, terwijl ik in het geval, dat Quaritch,de koper was, tussen [ ] heb aangegeven, tegen welke prijs deze het weer in zijn catalogus no. 428 aanbood. Actius, 1583 (Quaritch, £ 2 10/-), [£ 4 4/-]. Alcoçer, 1559, 2 ex. (Arteaga, £ 3 5/- voor beide tezamen). Atwood: Games at chess played by Philidor, Count Bruhl, Bowdler and others, with notes (autograph manuscript, 17 .. (Quaritch, 10/-), [£ 4 4/- ]. de Cessoles: The buke of ye Chess, 1818, 3 ex. (Quaritch, 18/- voor de drie tezamen), [£ 1.4 en £ 1.11.6]. Carrera, 1617, 3 ex. (Quaritch £ 4, F. Hollings £ 6, Maggs Bros. £ 6), [£ 10,10/-]. de Cessoles: Libellus de ludo scacchorum (manuscript, .1466) (Weiss, £ 32.-). de Cessoles: Libellus de ludo scacchorum (manuscript 15 de eeuw) (Maggs Bros.,£ 2 0). de Cessoles: Libellus de ludo scacchorum (manuscript c. 1500) (Mildmay, £ 13.-). de Cessoles: Libellus de ludo scacchorum (Strassburg, 1483) (8 bldz. ontbreken) (Quaritch £ 18), [?]. de Cessoles: Libellus de ludo scacchorum (Toulouse, vóór 1489) (Maggs Bros., £ 130.-). de Cessoles: Libro di Givocho di Scacchi (Florence, 1493) (Quaritch £ 230), [?]. de Cessoles: Opera Nuova 1534, 2 ex. (Quaritch £ 5 5/en £ 4 4/-) [£ 8 8/- en £ 6 16/6]. Columna, 1499 (Quaritch £ 430), [£ 750]. Cozio, 1766, 3 ex. tezamen met enkele andere schaakwerken (Quaritch 14/-, 10/-, 10/-), [£ 2 2/-, £ 1 18/-, £ 1 16/-]. [p. 86] Damiano, Franse vertaling van Gruget 1560 (ex libris Lord Audley) (Maggs Bros. £ 9). Damiano, 1ste ongedateerde druk, 3 ex. (Maggs Bros. £ 8 15/- en £ 6 10/-, Quaritch £ 5), [£ 9 9/- ]. Damiano, 2de ongedateerde druk, 2 ex. (Quaritch £ 5 en £ 5 15/-), [£ 14 14/- en £ 9 9/-]. Damiano, 3de ongedateerde druk, 2 ex. (Quaritch £ 7 15/-, Maggs Bros. £ 5 15/-), [£ 12 12/-]. Damiano, 1564 (2 ex.), 1618 en Porto, 1606 (Quaritch, tezamen £ 3), [ £ 5 5/-, £ 4 4/-, £ 6 6/- en £ 7 7/- ]. Rowbothun, 1562, 2 ex. (Quaritch £ 31, Maggs Bros. £ 56), [£ 180]. Elements of chess. Boston 1805 ("The first book on chess printed in America. From the Whitman collection") (Maggs Bros. £ 6 15/-). Gianutio, 1597 (Quaritch £ 5), [£ 12 12/-]. Goldsmith, Vida's game of chess, translated into English verse, manuscript entirely in the handwriting of Oliver Goldsmith (werd voor de phantastische prijs van £ 5600 aangekocht door Maggs Bros.). Beale, 1656 (niet minder dan 7 exemplaren werden tegen prijzen, variërend tussen £ 4 5/- en 18/- verkocht). Greco, 1669, 1689, 1713, 1714 etc., 25 ex. (Dr. M. Niemeijer £ 5). Kochanowsky, 1639 (Quaritch £ 5 10/-) [£ 9 9/-]. Lolli, 1763 ("the author's own copy prepared for a second edition; an A. L. S. from Ercole del Rio to the author, 1 1/2pp. 4 à 7 May 1765, with Lolli's draft of his reply, is inserted opposite p. 224") (Quaritch, £ 8), [£ 15 15/-]. Lolli, 1763, 4 ex. (Quaritch £ 2 10/- voor de 4 tezamen), [van £ 5 5/- tot £ 1 5/-]. Lopez, 1561, 3 ex., waarvan 1 zonder titel (Maggs Bros. £ 11 10/-, Quaritch £ 9 15/- en F. Hollings £ 1 10/-), [£15 15/-]. Lopez, Franse uitgave van 1609 (Maggs Bros. £ 7 5,-). [p. 87] Lucena, c. 1497 ("162 woodcuts - should be 164, wanting two leaves") (Maggs Bros. £ 550). Madden: Collections for a history of the game of chess the original autograph manuscript, 3 vols., 1855 (Quaritch £ 6), [£ 18 18/-]. Mennel: Schachtzabel Spiel (Köbel), c. 1520 (Quaritch £ 17), [£ 31]. Mennel: Schachtzabel Spiel (Egenolf), 1536 (Quaritch £ 5 5/-), [£ 9 9/-]. Middleton, 1625, 2 ex. (Dobell £ 4 en £ 3 5/] du Peyrat, 1608 (Maggs Bros. £ 7 5/-). Philidor, 72 drukken, waaronder enkele dubbele (F. Hollings £ 14 10/-). Ponziani, 1782 ("the author's own copy, with variations and corrections in his handwriting") (Quaritch £ 3 10/-), [£ 6 6/-]. Ercole del Rio, 1750 en enige andere werken (F. Hollings £5 15/-). Salvio, 1604 (Quaritch £ 5), [£ 7 7/-]. Saul, 1614, samengebonden met 2 andere zeldzame werken, welke niet op het schaakspel betrekking hebben (Mildmay £ 115). Barbier, 1640, 3 ex. (F. Hollings £ 5 en £ 1 15/-, Leighton £3 15/-). Barbier, 1672, 3 ex. (F. Hollings ænbsp; £ 1). Vida, 1527, 4 ex. (verkocht voor prijzen variërende tussen £ 2 en £ 4 per stuk). Vida, Le Iev des Eschets. Paris, 1605 ("G. Walker's copy") (Quaritch £ 4 5/-), [ £ 7 7/- ]. van Zuylen van Nyevelt, Franse uitgave, 1792, 3 ex. (Quaritch £ 2 tot £ 1 10/-), [£ 3 10/- tot £ 1 1/-]. Bovenstaande lijst, welke gemakkelijk met een keur van zeldzame schaakliteratuur kan worden uitgebreid, moge voldoende zijn om een indruk te geven van de rijkdom van Rimington-Wilsons schaakboekerij. Een verzameling als de zijne is thans niet meer, of slechts ten [p. 88] koste van een vermogen bijeen te brengen en in het laatste geval dan nog slechts ten dele, want verscheidene stukken uit de collectie zijn unica. Erkend moet worden, dat Rimington-Wilson wel in de gelegenheid is geweest zijn bibliotheek te verrijken. In de tijd, dat hij verzamelde, kwam veel schaakmateriaal aan de boekenmarkt, o.a. de bibliotheken van Madden, Walker, Whitman, Löwenthal en von Hoverbeck. Van de schaakwerken, welke de bibliotheken van Walker en Whitman vormden, gingen bv. niet minder dan 500 delen in de collectie van Rimington-Wilson over. Al was het geluk hem dan ook goed gezind, er behoort heel wat meer dan geluk toe om een schaakboekerij van ± 2500 delen bijeen te garen, een getal, hetwelk zelfs thans nog aanzienlijk is, doch ruim een halve eeuw geleden buitengewoon groot was. De gehele verzameling bracht meer dan £ 8000 op. Men kan het betreuren, dat zij verstrooid werd - aan de andere kant bedenke men evenwel, dat haar schatten thans binnen het bereik van talrijke boekenliefhebbers zijn gekomen, wie slechts zelden zo'n buitenkansje tendeel valt! Volledigheidshalve vermeld ik, dat wat Quaritch uit zijn catalogus no. 428 niet verkocht, opnieuw en aangevuld met andere schaakwerken werd aangeboden in zijn catalogussen nos. 449 (1931), 552 (1938) en 646 (1946). Rosenthal Op Donderdag 20 Februari 1930 werd bij Max Perl te Berlijn de "Sammlung E. Reiners" geveild + "Beiträge aus anderem Besitz" (Auktion 147). Tot dit laatste behoorde een verzameling "Schachliteratur", afkomstig, naar ik mij heb laten vertellen, van den verzamelaar Rosenthal uit Frankfurt. Destijds heb ik van Dr. A. Buschke een exemplaar van deze veilingcatalogus gekregen, waarin de namen van de kopers en de opbrengst van de geveilde boeken met potlood zijn aangeteekend. Aar- [p. 89] dig is, dat bij de verschillende nummers ook de schattingsprijzen van Max Perl staan, zodat men een vergelijking tussen de schatting en de opbrengst kan maken. Het aantal ten verkoop aangeboden nummers was niet groot, maar de kwaliteit van het aangebodene was prima. Hieronder volgt een overzicht van de voornaamste verkochte werken met tussen () de schattingsprijs en tussen [ ] de opbrengst: Carrera 1617 (Mk. 120,-) [Mk. 60,-] Christie 1801 met opdracht en brief (Mk. 40,-) [Mk. 25,-] Damiano, eerste ongedateerde druk (Mk. 120,-) [Mk. 76,-] Ducchi 1586 (Mk. 30,-) [Mk. 13,-] Gianutio 1597 (Mk. 75,-) [Mk. 40,-] Greco 1669 (Mk. 20,-) [Mk. 10,-] Hyde 1694 (Mk. 20,-) [Mk. 23,-] Lolli 1763 (Mk. 30,-) [Mk. 12,-] Lopez/Tarsia 1584 (Mk. 25,-) [Mk. 12,-] Piacenza 1683 (Mk. 20,-) [Mk. 10,-] Ringhieri 1551 (Mk. 25,-) [ Mk. 10,-] Racknitz "Über den Schachspieler des Herrn von Kempelen", 1789) + het zeer zeldzame Etwas über den Kempelischen Schachspieler", 1783 (Mk. 20,-) [Mk. 31,-] Salvio 1634 en 1723 (Mk. 25,- resp. 20,-) [Mk. 10,resp. 10,-] Selenus 1617 (Mk. 50,-) [Mk. 3l,-] Trevangadacharya Shastree 1814 (Mk. 20,-) [Mk. 10,-] Weickhmann 1664 (Mk. 30,-) [mk. 12,-] 9 boeken betreffende schaakbibliographie (Mk. 20,-) [ Mk. 81,-!] 30 tournooiboeken (Mk. 30,-) [Mk. 70,-!]. Het merendeel van wat ten verkoop kwam, werd door Dr. A. Buschke gekocht. Het Antiquariat Dr. Georg Messow te Berlijn kocht l00 leerboeken voor Mk. 100,- [p. 90] (schattingsprijs Mk. 150,-) en bood die enige tijd later afzonderlijk in zijn Lagerkatalog 17 aan. V. Salimbeni/C. B. Vansittart Valerio Graaf Salimbeni in Modena, die in 1869 stierf, liet bij zijn dood een schaakboekerij na, die 12 jaren later door Leonard Graaf Salimbeni en bloc te koop werd aangeboden ("Catalogue Alphabétique des Livres d'Echecs du Comte Valere Salimbeni de Modène, Modène 1881"). De catalogus van de boekerij bezit ik niet en het is mij daarom niet mogelijk uit de eerste hand mededelingen omtrent de omvang van de verzameling te verstrekken. In "La Stratégie" van 15 September 1883 kan men op bldz. 277 echter, overgenomen uit de "Nuova Rivista degli Scacchi", lezen, dat de collectie uit ongeveer 400 delen bestond en dat de vraagprijs er voor Frcs. 3700,- bedroeg. Zij bevatte o.a. de volgende werken: Carrera (1617), Cozio (1766), Damiano (1524), Ercole del Rio (1750), Gianutio (1597), Lolli (1763), Lopez (1584), Ponziani (1769), Salvio 1604). De verzameling ging over in handen van den bankier Bexley Vansittart, geb. 1852 in Rome, die haar een jaar voor zijn overlijden op 22 januari 1887 weer overdeed aan den antiquarischen boekhandelaar Albert Cohn in Berlijn. Zij zou toen uit ongeveer 1000 delen hebben bestaan (zie "La Stratégie" van 15 Februari 1887, bldz. 62/63). Albert Cohn bood de verzameling gedetailleerd te koop aan in zijn catalogus no. 176: "CLXXVI Katalog des Antiquarischen Bücherlagers von Albert Cohn in Berlin. Schachbibliothek des Herrn C B. Vansittart in Rom nebst einigen Beiträgen aus anderen Sammlungen. Berlin, 1886." [p. 91] De catalogus bevatte 971 nummers en ongeveer 1200 delen. Van de zeldzaamste werken noem ik: de Cessoles: manuscript uit de 14de eeuw (Mk. 300,-), Guarinus: Liber de partitis scaccorum. Manuscript. (1512 - uit de collectie Franz) (Mk. 500,-), Greco-manuscript 1623 (M. 250,-), "Le Palamède" 1836-1839 en 18421847, compleet (Mk. 120,-), "The Chess Player's Chronicle" 1841 - 1862, compleet (Mk. 250,-), (Deutsche) "Schachzeitung" 1846-1885 (Mk. 200,-), "Schweizerische Schachzeitung" 1857-1860, compleet (Mk. 45,-), "The Chess Monthly" 1857-1861, compleet (Mk. 100,-), "SchachmatnijiListok" 1859-1863,compleet(Mk.35,-), "Österreichische Schachzeitung" 1872-1875, compleet (Mk.24,-),"Nordisk Skaktidende" 1873-1881, compleet (Mk. 40,-), "Illustrated London News" - chess column 1842-1875 (Mk. 150,-), Actius 1583 (Mk. 18,-), Allen: The life of Philidor 1858 (Mk. 20,-), Aquila 1516 (Mk. 24,-, Beale 1656 (Mk. 60,-), Bertin 1735 (Mk. 6,-), Carrera 1617 (Mk. 60,-), de Cessoles (Frankonis) Delft 1483 (uiterst zeldzaam, geen prijs genoemd), de Cessoles (Firenze, 1493) (Mk. 450,-), de Cessoles 1534 (Mk. 60,-), de Cessoles: The Buke of ye Chess 1818 (Mk. 40,-), Christie 1801 (Mk. 18,-), Cobarrubia 1561 (Mk. 8,-), Cozio 1766 (Mk. 10,-), Damiano 1524 (niet geheel compl., Mk. 100,-), Damiano, eerste ongedateerde druk, 2 ex. (Mk. 75,- en Mk. 50,-), Damiano, tweede ongedateerde druk, 2 ex. (Mk. 60,- en Mk. 50,-), Damiano, derde ongedateerde druk (Mk. 90,-), Ducchi 1586 (Mk. 45,-), Gianutio 1597, 2 ex. (Mk. 24,- en Mk. 20,-), Greco 1669 (Mk. 15,-), Hyde 1694 (Mk. 8,-), Ingold 1472 (Mk. 600,-, zéér zeldzaam), Kochanowsky 1629 (Mk. 100,-), Lolli 1763 (Mk. 15,-), Lopez 1561 (Mk. 225,-), Lopez 1636 (Mk. 25,-), Lopez 1674 (Mk. 16,-), Loyds "Chess Strategy" 1878 (Mk. 25,-), Madden 1832 (Mk. 10,-), Middleton, 2 drukken, waarvan één niet compleet (Mk. 100,- en Mk. 24,-), Philidor [p. 92] ainé: Le jeu d'échecs, mascarade mise en musique. Paris 1700 (Mk. 175,-), Philidor 1749, 1ste en 2de druk (Mk . 35,- en Mk. 16,-), Philidor: Underretning om SkakSpil 1773 (Mk. 24,-), Piacenza 1683 (Mk. 24,-), Ponziani 1769 (Mk. 8,-), Publicius 1482 en 1485 (Mk. 100,en Mk. 75,-), Ringhieri 1551 en 1553 (Mk. 16,- en Mk. 12,-), Ercole del Rio 1750 (Mk. 9,-), Rowbothum 1562 (Mk. 125,-), Salvio 1604, 1634 en 1723 (Mk. 24,-, Mk. 20,- en Mk. 15,-), Barbier 1672 (Mk.60,-), Selenus 1616 (Mk. 20,-), Senftleben 1667 (Mk. 3,-), Lopez 1584, 2 ex. (Mk. 10,- en Mk. 8,-), Trevangadacharya Shastree 1814 (Mk. 75,-), Tuccius 1619 (Mk. 30,-), Verci 1778 (Mk. 5,-), Vida 1527 (Mk. 20,-), Weickhmann 1664 (Mk. 12,-), van Zuylen van Nyevelt 1792 (Franse en Nederlandse editie, elk slechts Mk. 3,-) en Damiano 1518 (Mk. 136,-). C. Sanson C. Sanson, schrijver van "Analyse du jeu des échecs par A. D. Philidor, edition augmentée dun recueil de soixante-huit parties jouées par Philidor en Angleterre et du traité de Greco" (Paris, 1871), heeft op bldz. 307 van dat boek een catalogus laten afdrukken van zijn schaakbibliotheek. Bijzonder "hervorragend" is deze niet. Onder de ± 450 delen vallen op: B. v. Lerchenthal: Zwölf Schlacht-Parthien des groszen Kampfes um Europa's Freiheit (Wien, 1815), Bertin (1735), Ercole del Rio (1750), Greco (1689), Lopez (1584), de Franse uitgave van van Zuylen van Nyevelt (1792), du Peyrat: Philosophie royale du jeu des eschets (1608), Philidor (1749), Ponziani (1782), Salvio (1604 en 1723), Selenus (1617), Severino: La filosofia en Dell'antica pettia (beide werkjes uit 1690) en Stamma (1737). [p. 93] Schachklub Altmünchen De catalogus, welke van deze tamelijk onbetekenende schaakbibliotheek in 1912 door den bibliothecaris Klinger werd samengesteld, is, het zij zonder enige reserve gezegd, een onding. Het jaartal van uitgifte wordt bij slechts enkele schaakwerken vermeld. De bibliothecaris laat den lezer van de catalogus raden, of de bibliotheek van Bilguers Handbuch de eerste of de laatste druk, dan wel alle drukken bezit, rangschikt Allgaiers "Anweisung" onder het hoofd "Humor, Geschichte, Biographie etc." en geeft te kust en te keur blijk van toeten noch blazen te weten. De bibliotheek bezit een Lolli (1763), een "Deutsche Schachzeitung" van 1861 af, een "Stratégie" en een "British Chess Magazine" van 1891 af, een volledige "Österreichische Schachzeitung" (1872-1875) en een eveneens complete "Neue Berliner Schachzeitung" (1864-1871). Richard Simpson In het jaar 1863 gaf Richard Simpson te Londen een catalogus uit onder de volgende langdradige titel: "Catalogue of books on the origin, history and practice of the game of chess, from the earliest period to the present day. Comprising most of the celebrated works of ancient and modern chess writers, English and foreign, including a portion of the collection of a well known veteran chess player & author." Het is interessant de prijzen, welke Simpson verlangde, te vergelijken met de tegenwoordige marktprijzen: Barbier (1672) [£ 1 1/-]. Werd mij in 1929 door Frank Hollings in London aangeboden voor £ 2 2/- en £ 2 5/en in 1933 door P. M. Barnard te Tunbridge Wells (Cat. No. 180) voor 25/-, welk laatste exemplaar ik tegen die prijs kocht. Hierbij dient in het oog te wor- [p. 94] den gehouden, dat in 1863 en 1929 het £ nog fl 12,waard was en in 1933 slechts ruim fl 8,-. Damiano (ongedateerde uitgave) [£ 3 31-]. Simpson tekende hierbij aan, dat in de "Towneley sale" een exemplaar werd verkocht voor £ 4 10/-. De mij bekende prijzen, waarvoor ongedateerde Damiano's in de laatste jaren zijn aangeboden of verkocht, lopen zeer uiteen. Ik noem bv. Francis Edward Ltd. London (Cat. No. 527, 1930) £ 18 ("in very fine conditionl") P. M. Barnard, London (Cat. No. 176, 1932) 3de ongedateerde editie £ 6 10/-; J. Halle, München (Cat. October 1925) 3de ongedateerde uitgave Mk. 350,- (!); Maggs Bros., London (Cat. uit 1931) 1ste ongedateerde druk £ 16 16/-, 3de uitgave zonder datum £ 10 10/-; Bernard Quaritch Ltd. London (Cat. No. 449, 1931) 2de ongedateerde editie £ 9 9/-. Mijn exemplaar van de 2de ongedateerde druk kostte mij op een veiling bij Hodgson & Co. in Londen op 10 Mei 1933 £ 3 10/-, terwijl ik in hetzelfde jaar voor een exemplaar van de derde druk zonder datum aan P. M. Barnard in Tunbridge Wells £ 4 10/- betaalde. Gianutio (1597) [£ 14 14/6]. J. Halle te München bood in October 1925 een exemplaar voor Mk. 80,- te koop aan; Thomas Thorp te Guildford had in zijn catalogus No. 436 (1933) het werk voor £ 3 15/- geprijsd staan. Ik kocht mijn exemplaar in 1932 in Duitsland voor Mk. 48,-. Lopez (1561) [ £ 3 3/-] Deze prijs is aan de lage kant, al is het werk ook niet Mk. 400,- waard, een prijs, welke Ludwig Rosenthal in München in 1925 er voor verlangde en zeer zeker ook niet £ 25, voor welk bedrag een Londense boekhandelaar mij voor de val van het £ een exemplaar aanbood. Salvio (1634) [£ 1 11/6]. In de catalogus No. 2 (1932) van Libreria F. Piacenti in Rome kan men hetzelfde werk vinden voor een prijs van Lire 80,-. Quaritch's prijs in 1931 (Cat. No. 449) was £ 3 3/-. [p. 95] Miroslav Soukup De schaakboekerij van dezen enthousiasten Tsjechischen schaakliefhebber is er een in wording. Een in 1946 verschenen getypte titelbeschrijving van zijn bibliotheek vat 373 nummers. De verzameling kenmerkt zich door een groot aantal schaakprobleemboeken, wat bij dezen kundigen componist geen verwondering zal baren. Haar uitzonderlijke betekenis ontleent zij echter aan haar uitgebreide Tsjechische schaakliteratuur, die weliswaar niet geheel compleet is, doch in geen enkele andere schaakbibliotheek ter wereld in een dergelijke omvang voorhanden is. Aanwezig zijn b.v. "Ceské listy achové" (1896-1899), "Casopis ceskych achistu" (1906/07-1919), "Casopis ceskoslovenských achistu" (1920-1926), "Ceskoslovensky ach" (1927-1938), "ach" (1939-1945), "achové listy" (1900-1902) en de door Soukup geredigeerde schaakrubriek van Týden rozhlasu"( 1941-1945). En natuurlijk ontbreekt ook niet een volledige reeks van de door Soukup in navolging van Alain C. White uitgegeven en in zeer beperkte oplage verschenen fraaie "Christmas-series", waarvan elk jaar tegen Kerstmis een nieuw deel verschijnt, waarin meestal het werk van een Tsjechischen probleemcomponist wordt behandeld. Einde 1947 deed Soukup een nieuwe uitgave van zijn een jaar tevoren getypte catalogus het licht zien: "Moje achová knihovna" (= "mijn schaakboekerij"). In een jaar tijds blijkt zijn schaakbibliotheek van 373 tot 718 nummers te zijn gegroeid. Als belangrijkste aanwinst moge een volledige reeks van de probleemwerken van "The Overbrook Press" genoemd worden. Telt men er de Tsjechische schaakliteratuur bij, die M. Soukup bezit en die in deze laatste catalogus niet is opgenomen, dan blijkt zijn collectie de 1000 delen ruim overschreden te hebben. De ontwikkeling van deze bibliotheek verdient alle aandacht. [p. 96] South African Public Library (Suid-Afrikaanse Openbare Bibliotheek) In 1944 schonk de bekende problemist Donald G. McIntyre in Johannesburg aan de "South African Public Library" ("Suid-Afrikaanse Openbare Bibliotheek") te Kaapstad een uitgebreide collectie hoofdzakelijk uit probleemliteratuur bestaande schaakboeken, die ter ere van Alain C. White de "Alain White Chess Collection" werd gedoopt. Deze verzameling wordt nog geregeld door schenkingen van den gever zelf en Alain C. White uitgebreid en ook Nederland is niet afzijdig gebleven, zoals uit het verslag over 1945 van de "Raad van Trustees" blijkt, waarin in smakelijk Zuid-Afrikaans te lezen valt: "'n Welkome bijvoeging is ook deur dr. M. Niemeijer tot die Alain White-Skaakversameling gemaak, nl. 'n besondere versameling Hollandse skaakpublikasies wat tijdens die besetting van Holland gedruk is." Door de "South African Public Library" zelf is geen catalogus van de collectie uitgegeven, maar Donald G. McIntyre, die er steeds op bedacht is haar uit te breiden, heeft in September 1945 een lijst laten stencillen, waaruit haar omvang op dat tijdstip blijkt. Er bevond zich toen ter tijd een 170-tal schaakboeken, nagenoeg alle probleemboeken, in de verzameling. Thans zal het aantal beduidend groter zijn. Sz*** (in Agram) Gilhofer & Ranschburg te Weenen boden in hun Katalog No. 48 een "Schach-Bibliothek aus dem Nachlasse des Herrn Sz*** in Agram" te koop aan. Het jaar waarin deze catalogus is verschenen, is nergens aangegeven, maar daar er een in 1894 gedrukt boek in wordt aangeboden, moet de catalogus in of na 1894 zijn uitgekomen. Een rijke verzameling was het niet, die Sz*** (wie zou [p. 97] dat geweest zijn?) de zijne kon noemen. Enkele werken zijn echter wel de moeite waard, zoals: Alexandre's "Praktische Sammlung", 1846 (Fl. 6,-), "Brentano's Chess Monthly" 1881/82 compleet (Fl. 12,-), American Chessnuts, 1868 (Fl. 9,-), v. Lerchenthal, 1815 (Fl. 3,50), Maszmann, 1839 (Fl. 2,-), d'Orville, 1842 (Fl. 5,-), "Österreichische Lesehalle", 1881-1891 (Fl. 36,), "Schachzeitung", 1846-1892 (Fl. 150,-), "Wiener Schachzeitung", 1855 (Fl. 6,-) en "Divertissemens innocens", 16.96 (Fl. 5,-). L. Tauber Op 30 October 1944 werd in Hotel Drouot, Salle no. 9 te Parijs, de schaakboekerij geveild van L. Tauber, "Président du cercle Caïssa" en "President d'honneur de la Fédération Française des échecs". Er werd een veilingcatalogus van uitgegeven, die wel in verreweg de meeste schaakbibliotheken zal ontbreken, maar waarvan ik, dank zij de goede zorgen van Gaston Legrain te Saint Germain en Laye, een exemplaar heb verworven, getiteld: "Bibliothèque d'un amateur. Remarquable réunion d'ouvrages sur le jeu des échecs. (Paris, 1944)." Volgens een mededeling van Gaston Legrain werden de zeldzaamste werken niet geveild, maar het restant, ongeveer 1300 ænbsp; 1400 stuks, is de vermelding zeker waard, te meer, daar de ten verkoop aangeboden boeken in het algemeen fraai gebonden waren. De catalogus wemelt van de fouten: veel namen en jaartallen zijn foutief. Het is daardoor moeilijk precies aan te geven wat de belangrijkste stukken zijn, maar uit onderstaande opsomming van titels moge blijken, dat de collectie Tauber niet zonder betekenis was: Greco (1689, 1713, 1714, 1741 en 1774), Amateurs (1786 + 2 ongedateerde drukken), Severino: La filosofia (1690), Hollandaerski (1864), Divertissemens inno- [p. 98] cens (1696), Giacometti (180l), Ponziani (1769 en 1782), Stamma (1737 en 1777), Lallement (1802), Lolli 1763 (2 ex.), Philidor (de 3 edities uit het jaar 1749), Philidor (1777) ("aux armes du Duc de York; exemplaire sur grand papier, provenant de la bibliothèque de G. Walker. Ajouté: une lettre autographe de Philidor."), talrijke 18de eeuwse edities van de "Académie universelle des jeux" Philidor (1792), de drie Duitse Philidor-edities van 1754, 1764 en 1771, 6 Vida-drukken, d'Orville (1842), A. C. White's Robert Braune - het zeldzaamste boek uit de Christmas-series), "My chess career" van Capablanca met een brief van dezen, een complete "Neue Berliner Schachzeitung" (1864-1871), "The Chess Monthly" 1879-1896 (compleet), "L'échiquier d'Aix" (volledige reeks van 11 jaargangen, 1878-1888), "The International Chess Magazine" 1885-1891 (compleet), Le Palamède" 1836-1839 en 1842-1847 (= alles wat van dit tijdschrift verscheen), "La Stratégie" 1867-1938, Murray (1913) en v. d. Linde's "Geschichte" (1874). P. G. Toepfer (Library of the University of Wisconsin) Peter G. Toepfer begon schaakboeken te verzamelen in 1900. In dat jaar werd hij er door een vriend opmerkzaam op gemaakt, dat een dame in het noordelijk gedeelte van Milwaukee sedert jaren te vergeefs had getracht de schaakbibliotheek van haar overleden echtgenoot te verkopen. Hij reisde er heen, bezichtigde de schaakboeken, welke in 2 grote wasmanden waren gepakt, en kwam met de dame in kwestie ten aanzien van de prijs tot overeenstemming. Deze aankoop vormde de grondslag van zijn schaakbibliotheek, welke hij later uitbreidde door op zijn reizen in de Verenigde Staten van Amerika, naar Mexico en Europa bij antiquarische boekhandelaren schaakliteratuur aan te kopen. In 1910 achtte [p. 99] hij het ogenblik gekomen een catalogus van de zich in zijn bezit zijnde schaakwerken uit te geven: "Catalogue of works on chess in the collection of Peter G. Toepfer, Milwaukee. For private circulation, 1910." Door deze uitgave maakte hij zich onsterfelijk, zij het dan ook onsterfelijk belachelijk. Zonder kennis van zaken somde hij alle schaakwerken op, die hij bezat en maakte daarbij de meest dwaze fouten. Wat bv. te zeggen van: "Vida, M. H. De Arte Poetica de Homlyceade Ludo Scacchorum. Roma 1527" (!). De verzameling van Toepfer was niet zeer groot: ongeveer 750 delen. Bijzonder zeldzame werken bezat hij niet. Vermeldenswaard zijn echter: Beale (1656), een complete "Deutsche Schachzeitung", v.d. Lasa's 2 catalogussen (1887 en 1896), Loyds "Chess Strategy" (1878), Lopez (1584), Salvio (1723), Selenus (1617), Trevangadacharya Shastree (1814) en Vida (1527). Peter G. Toepfer overleed, naar men op bldz. 201 van de jaargang 1915 van "American Chess Bulletin" kan lezen op 21 Juli 1915 in de ouderdom van 58 jaren. Zijn schaakboekenverzameling, welke inmiddels tot ± 1000 delen was aangegroeid, werd door hem of zijn erfgenamen vermaakt aan de "Library of the University of Wisconsin" (zie "The Chess Amateur", juni 1919, bldz, 266). Deze werd ook verblijd met de door Toepfer uitgevonden 4 voet grote "giant chessmen", waarop door hem 17 December 1901 patent was genomen. Dr. A. C. Vázquez Dr. Andrés Clemente Vázquez (ook wel Vasquez geschreven), die van 1944-1901 leefde, was een groot liefhebber van het schaakspel en auteur van vele schaakboeken. Geboren te Havana op Cuba, vestigde hij zich na volbrenging van zijn studie in Mexico, waar hij een twin- [p. 100] tigtal jaren heeft vertoefd en o.a. de titel van kampioen schaken van Mexico verwierf. Later is hij teruggekeerd naar zijn geboortestad, waar hij consul-generaal van Mexico werd. Naar men in het 15 Januari-nummer van de jaargang 1900 en het 15 Mei-nummer van de jaargang 1901 (waarin ook een necrologie is opgenomen) van "La Stratégie" kan lezen, heeft Vázquez, die behalve schaaktheoreticus en schaakprobleemcomponist ook verzamelaar van schaakliteratuur was, een vrij omvangrijke uit 626 delen bestaande schaakboekerij bezeten. Van deze bibliotheek heeft hij kort voor zijn dood een catalogus uitgegeven, die ik niet onder ogen heb gehad, maar waarvan mij wel de titel bekend is, daar een exemplaar ervan op de veiling van de schaakbibliotheek van Numa Preti in Londen in het jaar 1909 werd verkocht. De titel luidt: "Biblioteca Andrés C. Vásquez. Indice de los libros empartados contenidos en ella biblioteca. Habana, 1899." Vereenigd Amsterdamsch Schaakgenootschap Weenink, wien nooit iets te veel was, heeft zich enkele jaren voor zijn dood belast met de samenstelling van een catalogus van de 239 nos. en 400 á 500 delen tellende schaakbibliotheek van het V.A.S. Deze bibliotheek geniet in ons land een zekere vermaardheid. Haar betekenis is daaraan echter niet evenredig. Zij bevat uit de aard der zaak een aantal schaarse Nederlandse schaakwerkjes, welke zelfs in belangrijke buitenlandse schaakboekerijen ontbreken en ook kan zij bogen op een Lopez (1584), een Ponziani (1782), een Salvio (1723), een Lolli (1763), een Stamma (1745), een Cozio (1766) en een Weickhmann (1664), doch hiermede zijn dan wel alle schatten opgesomd. Het is interessant te weten, dat volgens een mededeling, te vinden in het Nederlandse schaaktijdschrift "Morphy" van 15 October 1885, de bibliotheek, welke [p. 101] eens het eigendom was van den zeer sterken Nederlandsen schaakspeler Maarten van 't Kruys, in haar geheel aan het V.A.S. is overgegaan. G. Walker Hem, die zich van de omvang van deze schaakboekerij nauwkeurig op de hoogte wil stellen, wacht geen gemakkelijke taak. Walker (13-3-1803 tot 23-4-1879) heeft weliswaar in "Le Palamède" van 1842 een artikel gepubliceerd, getiteld "Ma bibliothèque d'échecs" (My chesslibrary)*), doch hij, die verwachten zou daarin nu eens precies alle bijzonderheden van Walkers bibliotheek te vernemen, komt bedrogen uit. Hij vertelt in zijn verhandeling heel genoeglijk het een en ander over schaakbibliographie, maar brengt ons niet op de hoogte van zijn eigen schatten. Wat wijzer wordt men door de derde druk te raadplegen van -het door George Walker geschreven schaakboek: "A new treatise on chess" (London, 1841). Aan het slot daarvan drukt hij, voorzien van een inleiding, een "Biographical catalogue of printed books, and writers, on chess" af. Deze catalogus is te beschouwen als een verbeterde editie van die, welke Walker reeds in 1838 in het door hem geredigeerde schaaktijdschrift "The Philidorian" had doen opnemen. Walker beweerde het merendeel van de in de "Bibliographical catalogue" vermelde schaakwerken zelf te bezitten ("most of the books are, indeed, in my own possession"), doch, zoals v. d. Lasa zeer terecht in zijn "Verzeichniss" van 1887 opmerkt, hem zullen wel meer werken ontbroken hebben dan hij voorgaf, want, afgezien van het feit, dat in de "Biographical catalogue" vele onjuistheden in de titels der werken voorkomen, zijn er zelfs schaakboeken in opgenomen, _____ *) Het manuscript hiervan bevindt zich in mijn eigen verzameling [p. 102] welke niet eens bestaan! Walkers bibliotheek verheugde zich echter in een grote roep. In "Le Palamède" van 15 Mei 1842 wordt bv. beweerd, dat de bekende schaakbibliotheek, welke eens Bledow toebehoorde, in grootte slechts door die van George Walker werd overtroffen. Het schijnt, dat Walker, die zich na 1850 steeds meer van het schaakspel terugtrok, van tijd tot tijd stukken uit zijn boekerij verkocht heeft. Von der Lasa heeft althans in 1858 van den Londensen boekhandelaar Skeet een schaakboek gekocht, dat uit de schaakboekerij van Walker afkomstig was. Hoe dit ook moge zijn, Walkers verzameling van schaakboeken, welke, 5 jaar voor zijn overlijden, op 14 Mei 1874 bij Sotheby, Wilkinson & Hodge in Londen werd geveild, was ook op dat tijdstip nog beduidend, al kon zij in quantiteit niet halen bij die van Bledow. In "Catalogue of a valuable collection of works on the game of chess, printed and manuscript, formed by George Walker, Esq." (London, 1874) worden o.a. ten verkoop aangeboden: Bertin (173s), Beale (1656, 3 ex.), de Cessoles (1534), Cozio (1766), Damiano (1564), de Franse vertaling van Damiano door Gruget (1560), Rowbothum (1562), Hyde (1694 en 1767), Barbier (1640), Stamma (1737), Senftleben (1667), Trevangadacharya Shastree (1814, 2 ex.), Verci (1778), de Franse uitgave van van Zuylen van Nyevelt (1792, 3 ex.), de Cessoles: The buke of ye Chess (1818), Carrera (1617), Christie (1801, 2 ex.), Ducchi (1586), Canalejas (1650), Ghulam Kassim & Cochrane (1829), Gianutio (1597), Lopez (1584, 4 ex.), Madden (1832), Ringhieri (1551), Lopez (1561), Salvio (1634 en 1723), Sarasin (1656), Zanucchi (1589), Martini (1616), M.D.C.: Le Jeu des Eschets (1605), Lolli (1763, 2 ex.), Selenus (1616) en Weickhmann (1664). Voorts een aantal handschriften, voor een groot deel vertalingen van Walker van werken van oudere schrijvers over het schaakspel. In totaal werden ongeveer 500 delen geveild. [p. 103] J. G. White Van alle schaakboekenverzamelaars heeft J. G. White verreweg de grootste collectie bijeengebracht. In zijn lang en werkzaam leven heeft hij ontzaglijk veel voor de wetenschappelijke zijde van het schaakspel gedaan. Een ieder, die zich op de studie van de geschiedenis van het schaakspel toelegde, vond bij hem belangstelling voor z'n onderzoekingen. De schatten van zijn bibliotheek hield hij niet angstvallig voor de buitenwereld verborgen, doch, waar hij kon, liet hij anderen in zijn kennis delen. Professor H. J. R. Murray, schrijver van "A history of chess" (Oxford, 1913) zal hier ongetwijfeld van kunnen getuigen! De belangrijkheid van de persoon van J. G. White maakt het wenselijk wat dieper op zijn leven en werk in te gaan. Dit is ons mogelijk, doordat de "editor" van het Amerikaanse schaaktijdschrift "The Gambit" (Official publication of the Missouri Pacific St. Louis Chess Club, St. Louis, Mo.) in Juni 1930 een extra nummer van zijn blad, geheel gewijd aan J. G. White, uitgaf (vol. 8, no. 6), waaraan ik onderstaande gegevens voor een groot gedeelte ontleen. John Griswold White werd geboren in Cleveland in het jaar 1845. Reeds op jeugdige leeftijd was hij een hartstochtelijk lezer en verslond hij alles, wat hem maar onder de ogen kwam. Als beroep koos hij de rechterlijke macht; op het tijdstip van zijn overlijden was hij deken van de balie in Cleveland. Van 1883-1885 en van 1910-1928 was White lid van de "Board of Trustees" van de Cleveland Public Library. In deze hoedanigheid deed hij veel voor de Cleveland Public Library, welke hem na aan het hart lag en waaraan hij bij zijn dood in 1928 dan ook zijn zeer belangrijke boekenverzameling vermaakte. Deze bestond uit 2 gedeelten: The John Griswold White Collection of Folklore and Orientalia" en de unieke "Chess Collection". Van de eerste collectie wil ik alleen zeggen. dat zij o.a. een groot aantal uitgaven van "Duizend en [p. 104] één nacht" in niet minder dan 23 talen bevatte. De schaakliefhebbers zal het echter meer belang inboezemen iets omtrent de "Chess Collection" te vernemen. Een catalogus is" er niet van verschenen, zodat het, om er enkele bijzonderheden van te kunnen vertellen, noodzakelijk was om uit alle hoeken en gaten de gegevens bijeen te garen. In 1874, toen van der Linde zijn "Geschichte" schreef en op bldz. 432 van het tweede deel de toen ter tijd grootste schaakbibliotheken opsomde, sprak hij niet over een bibliotheek van J. G. White, zodat het vermoeden voor de hand ligt, dat White eerst na 1874 is begonnen te verzamelen. Vijf jaren later reeds kon men echter op bldz. 348 van de jaargang 1879 van "La Stratégie" lezen, dat White's verzameling 1700 ænbsp; 1800 delen telde. In 1886 werd de verzameling op ± 3000 delen ter waarde van ten minste 50.000 vooroorlogse Franken geschat (zie "La Stratégie" van dat jaar, bldz. 247). Sedert dien ging het steeds crescendo. Alain C. White deelde bv. in "The Chess Amateur" van November 1907 ("A Talk on Chessbooks and Libraries") mede, dat de verzameling was aangegroeid tot ± 5000 delen ter waarde van ± £ 3000,-. Doch zelfs dit imposante aantal was John G. White nog niet genoeg en hij ging steeds door schatten aan zijn bibliotheek toe te voegen met het gevolg, dat hij bij zijn overlijden een verzameling van meer dan 12.000 boeken, tijdschriften en manuscripten op het schaakspel betrekking hebbende naliet! Een gedetailleerde beschrijving te geven van de inhoud van de schaakboekerij is mij niet goed mogelijk, daar er, zoals ik reeds opmerkte, geen catalogus van bestaat. Echter kan ik er toch wel enkele bijzonderheden over mededelen. Zo vertelt o.a. Walter C. Olive, de thans gepensionneerde bibliothecaris van de "J. G. White Chess and Checker Collection" in "The Gambit" van juni 1930, dat White alleen al over de "paardesprong" ongeveer 100 verhandelingen bezat. Voorts was hij de gelukkige be- [p. 105] zitter (naar A. C. White in "Memories of my chessboard", Stroud, 1909, heeft medegedeeld) van een Lucena, verschillende zeldzame de Cessoles-uitgaven, een Lopez van 1561, alle Damiano-drukken, een exemplaar van "Traitte du jeu royal des eschets par B. A. D. R. G. S. (Lausanne, 1675-1700), waarvan overigens slechts exemplaren in de Koninklijke Bibliotheek te 's-Gravenhage en in de boekerij van von der Lasa bekend zijn, en van talrijke Japanse schaakboeken. Hij bezat ook een Russische vertaling uit het jaar 1791 van Franklins "Morals of Chess". Hiervan zijn, behalve White's exemplaar, slechts 2 andere exemplaren bekend. White kocht het zijne voor slechts $ 1,25 van Will H. Lyons, die geen Russisch kende en niet wist, dat hij zulk een zeldzaam werk ten verkoop aanbood. (zie "Our Folder", vol. III, no. 11 van 1 April 1916). John Keeble, die in December 1928 een lezenswaardig artikel over John G. White in "The British Chess Magazine" heeft gepubliceerd, weet verder nog te Vertellen, dat White het niet geringe aantal van 143 verschillende edities van "Hoyle's games" de zijne kon noemen. Bijzonder goed voorzien was White's collectie van schaakrubrieken (ten dele van A. C. White afkomstig) en schaaktijdschriften, vooral van Noord- en Zuid-Amerikaanse. Hij heeft daar zelf het een en ander over verteld in "American Chess Magazine" van November en December 1898. Uit zijn artikel blijkt o.a., dat hij de 3 verschenen nummers bezat van het eerste Amerikaanse schaaktijdschrift: Napoleon Marache's "The Chess Palladium and Mathematical Sphinx" (New York, 1846). Het feit, dat Rabelais in zijn werk over de wederwaardigheden van Gargantua en Pantagruel een hoofdstuk aan het schaakspel met levende schaakstukken wijdt, was voor White aanleiding om niet minder dan 120 edities van de werken van Rabelais bijeen te brengen (zie "American Chess Bulletin" van November 1929, ibldz. 181). Het glanspunt van zijn schaakboekerij vormden echter de vele originele schaakmanuscripten. White, die ongeveer [p. 106] 30 talen kende (zie "Les Cahiers de I'Echiquier Français" 1929, bldz. 2), bezat Arabische, Perzische en Turkse schaakmanuscripten of afschriften ervan. Daarnaast bevonden zich vele schaakmanuscripten, welke op het Westerse schaakspel betrekking hebben, in zijn bibliotheek, o.a. een aantal Greco-manuscripten. Over deze laatste heeft White een boekje geschreven, getiteld: "Greco and his manuscripts", uitgegeven met Kerstmis 1919 te Philadelphia door het Publication Fund" van de "Good Companion Chess Problem Club". Van de 24 bekende Greco-manuscripten bezat White er 5. Het zou mij te ver voeren meer over White, zijn schaakboekerij en zijn vele andere liefhebberijen te schrijven. Hun, die meer bijzonderheden over zijn leven wensen te weten, raad ik aan een artikel van Thomas A. McCaslin te lezen ("The life of John Griswold White") in het November 1928-nummer van "American Chess Bulletin". Alleen dit wil ik nog als bijzonderheid vermelden: White heeft niet alleen zijn schaakboekerij gelegateerd, hij heeft er ook zorg voor gedragen, dat de Cleveland Public Library financiëel in staat werd gesteld in de toekomst aankopen te doen, de verzameling uit te breiden en up to date te houden. Een wijs besluit! Daardoor is het mogelijk gemaakt, gelijk Walter C. Olive in het Novernber-nummer 1940 van de Wisconsin Chess Letter" mededeelt, "that arrangements have been made that 150 different current chess columns from 12 European countries will come to the chess collection every month."

C. W. Whitman
Een dag nadat de verkoop had plaatsgevonden van Walkers bibliotheek, dus op 15 Mei 1874, werd. eveneens bij Sotheby, Wilkinson & Hodge, de schaakboekerij geveild van Whitman, die Amerikaanse consul was in Huddersfield.
[p. 107] Bijzonderheden betreffende deze veiling kan men vinden in het juni-nummer 1874 van "The Westminster Papers". Er wordt daar opgemerkt, dat betere prijzen besteed werden dan bij de verkoop van Walkers boekerij. Zoals vrijwel bij elke verkoping brachten ook op deze veiling sommige boeken een phantastisch hoge, andere weer een ongekend lage prijs op. Men oordele zelf: "Chess Brilliants" van Taylor werd gegund voor 7/6, ofschoon het boek in elke boekhandel voor slechts 4/6 te verkrijgen was! Van twee gelijkwaardige Lolli's (1763) bracht de ene £ 5 en de andere 10/- op! Een exemplaar van het zeer zeldzame schaakwerk van Cozio: II giuoco degli scacchi (1766) werd verkocht voor £ 5, naar ik vermoed aan Dr. A. v. d. Linde, die op blz. 352 van "De Schaakwerld" (1875) vertelt, dat het hem na veel moeite gelukt is voor die prijs in Londen een Cozio te kopen. De catalogus, die van deze boekenveiling was uitgegeven, had de volgende titel: "Catalogue of rare & valuable works, principally on chess, forming the extensive collection of an American amateur, including curious and important treatises by the most celebrated players, and all the standard writers on the game of chess" (London, 1874).
Men kan er tal van zeldzame en gezochte werken in vinden, die menig schaakboekenliefhebber opgewonden zouden doen worden, o.a.:
Beale (1656), "Chess Monthly" (1857-1861, compleet), "The games of the match at chess between Philadelphia and New York, 1856-1857" (1857), Cozio (1766), Greco (1689), Hyde (1694). "Neue Berliner Schachzeitung" (1864-1871, compleet), Philidor (1749), Stamma (1737), Trevangadacharya Shastree (1814), van Zuylen van Nyevelt (Franse uitgave, 1792), Actius (1583), Aquila (1516), de Cessoles: The buke of ye Chess (1818), Ducchi (1586), Gianutio (1597, 2 ex.), Lopez, (1561 en 1584), Christie (1801), Piacenza (1683), Ponziani (1769), Salvio (1604, 1634 en 1723), Severino: La filosofia (1690) en Dell'an- [p. 108] tica pettia (1690), Lolli (1763, 2 ex.), Selenus (1616 en 1617), Weickhmann (1664, 2 ex.) en Elements of chess (Boston, 1805). Verreweg het belangrijkste schaakwerk uit de verzameling van Whitman was een schaak-incunabel van de Cessoles (± 1480).

Charles Willing (The Philadelphia Free Library) Van deze bibliotheek zijn mij 2 catalogussen bekend:
1°: "Catalogue of Chess Library of Charles Willing, Esq. Philadelphia, Pa. 1916"; 2°: "Catalogue of Chess library of Chas. Willing, Philadelphia, Pa. Comprising over 1200 volumes for sale".
De eigenaar deelde mij in een brief van 16 April 1926 mede, dat hij zijn bibliotheek in 1921 en bloc aan The Philadelphia Free Library" had verkocht. Als het zeldzaamste stuk uit z'n verzameling beschouwde Willing: "Huttman (J. H.), Curious Chess Problems. London, Jan.-Aug. Nos. 1 to 19 (except.nos. 5 and 7, missing) of rare leaflet, issued by Huttman at the Cigar Divan, London, which he had just founded."
Met zekere trots schreef hij mij, dat zelfs John G. White dit schaakcuriosum niet bezat. Andere meer of minder zeldzame werken uit Willings verzameling waren:
Actius (1583), Barbier (1672), Beale (1656), Carrera (1617), Cobarrubia (1561), Cozio (1766), Gianutio (1597), Hyde (1694), Lolli (1763), Lopez (1584), Philidor (1749, de drie drukken), Salvio (1604, 1634 en 1723), Selenus (1617), Trevangadacharya Shastree (1814), de Franse uitgave van van Zuylen van Nyevelt (1792), Loyds "Chess Strategy" (1878), Magee's facsimile-uitgave van het Bonus Socius-manuscript (1910), Christie (1801), Ducchi (1586), Madden (1832), Vida (1527) en één van [p. 109] de 50 "reprints" van "The Philidorian" Nos. 1 en 2 (Charleston S.C. 1859), waarvan het laatst bekende originele exemplaar verloren is gegaan.

"Es gibt Bücher, die man kauft, aber nicht liest; dann solche, die man liest, aber nicht kauft; endlich solche, die man weder liest noch kauft, sondern nur ... schreibt." Fliegende Blätter

[p. 111] "Pour qu'un livre ait du succès, il faut qu'on en puisse dire du bien et du mal. Ceux qui le louent sont contents; ceux qui le critiquent te sont peut-être encore plus." Brauchène (1824)

Exposities en Collecties

Schaakbibliotheken - deel IV