25. Jacob Bellaert

25. Jacob Bellaert

Niet de legendarische Laurens Janszoon Coster maar Jacob Bellaert, geboren in Zierikzee, was de eerste drukker in Haarlem. Van de zeventien of achttien boeken die hij van 1483 tot 1486 drukte zijn er twee in het Frans en de overige in het Nederlands. Vijf werken uit zijn fonds, waaronder deze Der sonderen troest of het Proces tusschen Belial ende Moyses, zijn in de vijftiende eeuw alleen bij Bellaert in een Nederlandse versie verschenen.

De auteur van de oorspronkelijke Latijnse tekst uit 1382 was de in de Abruzzen in Italië geboren jurist Jacobus de Theramo. In het voorwoord van Bellaerts uitgave wordt vermeld dat de anonieme vertaler voor moeilijke passages een beroep heeft kunnen doen op een in het recht en de H. Schrift geleerde klerk. Het is niet bekend of de vertaling in opdracht van Bellaert gemaakt is of op welke wijze hij erover heeft kunnen beschikken. Onderwerp is een rechtszaak die de duivel tegen Christus heeft aangespannen, omdat die door zijn kruisdood de mensheid aan de greep van de duivel had onttrokken.

Een belangrijk deel van Bellaerts drukken is geïllustreerd met vaak fraaie houtsneden. Alleen in Bartholomaeus Anglicus' Van de proprieteiten der dingen van 1484 komt de naam van de drukker Jacob Bellaert voor. De overige edities noemen bijna altijd als plaats van drukken Haarlem, maar geven niet zijn naam. Op grond van het gebruikte lettertype en zijn drukkersmerk kunnen ze toch aan hem toegeschreven worden.

De vijftiende-eeuwse boekillustratoren en houtsnijders zijn in nog veel grotere anonimiteit gehuld dan de incunabeldrukkers. Door zijn naam één maal in een colofon te vermelden is Jacob Bellaert in de bibliografie de anonimiteit ontstegen. In de kunstgeschiedenis mag hij fungeren als naamgever van de onbekende illustrator: de meester van Jacob Bellaert.

Op de afbeelding zetelt in het midden Salomon als rechter, voor hem de griffier, links Belial als aanklager, rechts Mozes, Christus' verdediger. Er is gebruik gemaakt van drie houtblokken, één centraal en twee zijstukken. De in totaal 32 verschillende voor deze uitgave gesneden houtblokken zijn in voortdurend wisselende combinaties gedrukt. Voor de illustraties in de herdrukken van Belial uit 1512 en 1516 door de Antwerpse drukker Hendrik Eckert van Homberch, werden de 30 jaar oude houtblokken van Bellaert opnieuw gebruikt.

Literatuur

  • De vijfhonderdste verjaring van de boekdrukkunst in de Nederlanden. Brussel 1973, nr. 171
  • J. Snyder, 'The Bellaert master and "De proprietatibus rerum"', in: The early illustrated book. Essays in honor of Lessing J. Rosenwald. Washington 1982, p. 41-62 
  • M.A. Becker-Moelands, 'Der sonderentroest. Een geïllustreerd middeleeuws rechtsboek', in: Misdaad, zoen en straf. Aspekten van de middeleeuwse strafrechtsgeschiedenis in de Nederlanden. Hilversum 1991, p. 48-84.
Vorige pagina: 
Volgende pagina: