Niet zomaar een kaartje. De slag bij de Doggersbank in 1781

Niet zomaar een kaartje. De slag bij de Doggersbank in 1781

Jaar: 
1781
Genre: 

Voor een bijdrage aan deze bundel heb ik niet lang hoeven zoeken. Onlangs heb ik op een veiling een sober, maar smaakvol gekleurde kaart verworven waarop een opmerkelijke gebeurtenis uit onze vaderlandse geschiedenis is afgebeeld: de zeeslag bij de Doggersbank, een eendaagse zeestrijd uit de vierde Engelse oorlog (1780-1784) die in 1781 plaatsvond tussen de Britten en de Republiek. De Doggersbank is de grootste zandbank van de Noordzee en bevindt zich in het noordelijke deel daarvan. De hiernaar vernoemde zeeslag is reeds lang vergeten en wordt bij de geschiedenislessen op school nauwelijks meer genoemd. Toch is er destijds het een en ander geschreven over deze episode.(1) Het cartouche rechtsonder op de kaart geeft de volgende titel:

Kaart van een gedeelte der Noord Zee strekkende tot verklaaring der actie op den 5 August: tusschen den Hollandschen Vice-Admiraal Zoutman en Brittschen Admiraal Parker op Doggers Bank voorgevallen.

Wat is de achtergrond van deze kaart? Zeker is dat hij oorspronkelijk thuishoorde in een boek. Niet alleen vertoont het papier flink wat vouwen, ook het feit dat titel en naam van de maker slechts sober zijn omlijst wijst hierop, want bij afzonderlijke kaarten en atlaskaarten is een rijkversierd cartouche of kader gebruikelijk. Waar bij “losse” kaarten bovendien de naam van de maker meestal prominent staat vermeld, kost het moeite om die hier te ontdekken. Onderaan de titel staat in kleine lettertjes gegraveerd: J. de Roeder delin. De Nederlandse Centrale Catalogus bevestigt dat J.C de Roeder, die volgens de uitgever Johan Allart een ‘beroemden Kaartteekenaar’ was, in 1781 of 1782 een tekst met bijbehorende kaart over de strijd bij de Doggersbank heeft uitgegeven. Een exemplaar hiervan, alhoewel met ongekleurde kaart, is opgenomen in de Knuttelcatalogus (nr. 19580) en gedigitaliseerd in The Early Modern Pamphlets Online (TEMPO). De titel luidt: Nieuwe byzonderheeden aangaande het gevecht op Doggersbank. Voorgevallen de 5. augustus 1781 met afgezette kaart en plaaten. Het zou hier gaan om een kwalitatief uitstekende tekst, die zowaar als ‘een echt stuk by de Vaderlandsche Historie van den Heer J. Wagenaar’, - de beroemde Amsterdamse historicus - kan worden geplaatst, aldus het onderschrift.

Het bijzondere aan de kaart is de ongebruikelijke weergave van Nederland. Bij oude kaarten zijn we gewend dat Nederland in zijn geheel, met de zuidelijke Nederlanden of in provinciale delen wordt weergegeven. In dit geval is van Nederland slechts het noordelijke deel in beeld gebracht, maar wel met de directe internationale omgeving. In het noorden en westen de Noordzee met ondieptes in de vorm van zandbanken en even verderop enkele oostelijke Engelse graafschappen. In het oosten de Duitse noordwestkust met ten noorden daarvan een stukje Deense westkust. Vanuit dit perspectief is het volledige Waddengebied duidelijk afgetekend, compleet met het tussen Schiermonnikoog en Rottum gelegen voormalige eiland Bosch! De zandbanken, met de Doggersbank als de grootste, zijn gekleurd in zacht geel, de grenslijnen van de kustgebieden in afwisselend rood en groen.

De kaart meet 33,1 bij 27 centimeter en heeft een schaal van ongeveer 1:2.000.000 tot 2.500.000, zoals blijkt uit eigen metingen.(2) Het gaat hier om een zogeheten paskaart. Een definitie daarvan luidt: een kaart van hele oceanen of grote delen daarvan, met een topografische weergave van kustlijnen, rivieren en eilanden en voorzien van een verdeling van lengte- en breedtegraden.(3) Bovendien is een paskaart bedoeld als hulpmiddel bij het navigeren op zee. Op deze kaart eindigen de graden- of kompaslijnen op de gradenbalk, die de kaart volledig omzoomt en verdeeld is in tientallen minuten. Het centrum van het kompas bevindt zich even ten zuiden van de Doggersbank, die zich over een groot deel van de Noordzeebodem uitstrekt van zuidwest naar noordoost. Daarmee heeft deze zandbank een oppervlakte waar het huidige Nederland makkelijk op zou passen!

Behalve de geografische weergave is er nog iets dat de aandacht trekt, namelijk een eigenaardig lijnenspel dat is aangebracht in het zeegebied. Bij nadere bestudering van de informerende tekst wordt duidelijk dat deze lijnen het verloop van de zeeslag bij de Doggersbank verbeelden. De manoeuvres voor en na de zeeslag en de positie van de zeeslag zelf worden zichtbaar gemaakt door middel van stippellijnen. De meest noordelijke lijnen, die de bewegingen van de Britse vloot weergeven, zijn summier en duidelijk gebaseerd op een beperkt aantal waarnemingen. Waar het de Nederlandse vloot betreft daarentegen zijn de lijnen veelzeggender. Ter onderscheid is de afvaart rood en de thuiskomst groen gekleurd. Duidelijk zijn ook de vaarbewegingen van het Nederlandse eskader in een grillig lijnenspel voor de Nederlandse kust ter hoogte van Den Helder en Texel te volgen. Even verderop zetten de schepen koers in noordelijke richting. Onderweg, op het noordoostelijke deel van de Doggersbank, zal het engagement met de Britse vloot plaatsvinden. Op dit punt is ook het daadwerkelijke aantal schepen van de beide bevelhebbers ingetekend: twee tegenover elkaar liggende, keurig in rij en opgestelde linieschepen, die op het punt staan met elkaar het gevecht aan te gaan.

De slag bij de Doggersbank

Wat was de achtergrond van de zeeslag bij de Doggersbank? Hoe verliep deze vierde Engelse oorlog tussen de Britten en de Republiek? Wie waren de bevelhebbers? En wat was de uitkomst?

In de loop van de achttiende eeuw verslechterde de Nederlandse economie, terwijl die van Engeland flink in de lift zat. Dit wekte afgunst in de Republiek en om de Britten dwars te zitten werden de nieuwe inwoners van het Britse deel van het Amerikaanse continent bijgestaan in hun vrijheidsstrijd. Tot grote woede van de Engelsen bereikten via St. Eustatius scheepsladingen wapens de Amerikaanse kusten. Een andere reden voor de hulp aan de Amerikanen was de patriottistische zucht naar meer democratie in de Republiek zoals die in Amerika ook aan de gang was. Toen in 1780 de Britten een document met een geheim verdrag tussen de stad Amsterdam en de Amerikaanse opstandelingen onderschepten, was dit de aanleiding om de Republiek de oorlog te verklaren. Den Haag reageerde door handelsschepen voortaan in konvooi te laten escorteren door de marine.

Vanuit de admiraliteit werd in juli 1781 voor de rest van dat jaar bepaald dat alle koopvaardijschepen in het Vlie verzameld werden. Het Vlie is het water dat Vlieland scheidt van Terschelling en vormde destijds een belangrijke vaarroute van de Zuiderzee naar de Noordzee. Vervolgens zouden de koopvaarders door ‘een bekwaam getal Oorlogschepen en Fregatten’ naar de Oostzee worden geëscorteerd. En retour zouden Nederlandse handelsschepen vanuit de Sont of een noordse haven beveiligd naar Texel geloodst worden.

Vice-admiraal Johan Arnold Zoutman (1724-1793) en zijn eerste officier Jan Hendrik van Kinsbergen (1755-1819) kregen twee missietaken: een konvooi begeleiden naar de Oostzee en met een eskader de Noordzee kruisen ter beveiliging van het kustgebied. Hierop volgde het bericht dat drie VOC-koopvaarders in het Noorse Oxholm of Bergen lagen. Van Kinsbergen kreeg de opdracht het kruisen in de Noordzee tijdelijk te staken om de drie schepen op te halen en veilig een Hollandse haven binnen te laten lopen.

Vanwege de gunstige wind vertrokken op 20 juli om vijf uur ’s morgens Zoutman en Van Kinsbergen met het eskader van negen schepen van de rede van Texel. Buitengaats voegden zich drie kleinere schepen bij het negental. Na manoeuvres op open zee werd terug in het Vlie een konvooi gevormd met 71 koopvaarders. Eenmaal het zeegat uit werd koers gezet naar de Sont. Op 5 Augustus, ’s morgens om vier uur, stuitte het Nederlandse konvooi bij de Doggersbank op een Engelse handelsvloot van 50 schepen met begeleidend marine-eskader. De Engelse oorlogsbodems zonderden zich als eersten af van hun beschermelingen en stevenden recht op Zoutmans vloot aan. Zoutman en Van Kinsbergen reageerden door hun beider divisies van de handelsvloot te wenden naar gevechts¬opstelling. Er werd hevig strijd gevoerd. Om twaalf uur voeren de Engelsen weg en was de slag voorbij. Zoutman aanvaardde de terugreis, want met de gehavende schepen en de uitval van personeel was het niet verantwoord de oude koers richting de Sont te varen. Op 13 augustus werd het anker geworpen voor de rede van Texel.

Beide partijen leden zware verliezen. Het snelle vertrek van de Britten na de slag deed de Nederlanders concluderen een overwinning behaald te hebben. Dat op dat moment niet te zien was wie van de twee daadwerkelijk de meeste verliezen geleden had, zal een niet geringe rol hebben gespeeld bij deze conclusie. Eenmaal aan wal werd vice-admiraal Zoutman in elk geval ingehaald als een held.

De naam Zoutman doet misschien wel wat bellen rinkelen. De Haagse zeeheldenbuurt kent onder meer een Zoutmanstraat. Wat de rol van deze zeeheld in onze vaderlandse geschiedenis was, laat staan welke wapenfeiten hij op zijn naam had, is vrij onbekend.

Gesteld kan worden dat deze kaart gediend heeft als bijlage bij een actueel geschrift. Iedereen die destijds geïnteresseerd was in deze recente gebeurtenis kon zich mede aan de hand van de kaart op de hoogte stellen. Kennelijk heeft iemand het belangrijk genoeg gevonden om dit exemplaar van de tekst te scheiden, in te (laten) kleuren en ingelijst aan de muur te hangen. Een herinnering van een ooggetuige?

Hubert H. Vandewalle

Voetnoten

  1. De meeste publicaties over de slag verschenen vlak na de strijd in 1781 en 1782. De aandacht was kort maar hevig, want wat daarna verscheen is qua aantal te verwaarlozen. Zo volgden in 1793 nog wat titels, maar die hadden betrekking op het overlijden van bevelhebber Zoutman op 7 mei van dat jaar en werd de oorlogshandeling honderd jaar na dato gememoreerd.
  2. Een schaalverdeling zoals we die van de tegenwoordige atlas en plattegrond kennen, komt pas in de loop van de negentiende eeuw in zwang.
  3. De definitie is ontleend aan www.vocsite.nl/woordenlijst.